Ter voorbereiding op mijn bezoek aan Nederland schreef ik onderstaande tekst als concept voor lezingen over de Russische presidentsverkiezingen.

Russische presidentsverkiezingen 18 maart 2018

Een voorbeschouwing (concept lezing)

Volgens voorspellingen zullen de presidentsverkiezingen van 18 maart 2018 in Rusland doorgaan zonder verrassingen, maar het is de legitimatie van een nieuwe presidentiële termijn voor Vladimir Poetin. Maar deze voorspelbare 'overwinning' werd enkel bereikt door massale druk op het electoraat en de strakke controle van het Kremlin over de politiek en de media. Al met al een nieuw dieptepunt binnen Poetin's model van "geleide democratie". Tijdens de huidige derde termijn van Poetin is zijn regime veel duidelijker gebaseerd op wat een persoonlijkheidscultus genoemd kan worden, terwijl de "democratische" elementen slechts een façade gebleken zijn die boven alle redelijke twijfel uitsteekt. Poetin vertoont overeenkomsten met 'De Vorst' van Machiavelli: vos en wolf ineen.

Basis van de autocratie van Poetin werd al gelegd door Jeltsin: 1993 beschieting parlement, 1996 inperking macht parlement, meer macht president.

In de afgelopen paar jaar was de officiële politieke retoriek in Rusland dat het land een 'belegerde vesting' is, en dat er een sterke 'nationale leider' nodig is tegenover externe vijanden. Dat betekent ook dat bij bijna alle verkiezingen kandidaten naar voren werden geschoven die hun geloof in het land en loyaliteit aan het regering bevestigden.

De aanhoudende economische crisis, een daling van de inkomens van de meeste mensen en de steeds schrijnender wordende sociale ongelijkheid veroorzaken een proteststemming die niet langer kan worden uitgedrukt binnen bestaande politieke instellingen. Passieve ontevredenheid manifesteert zich steeds meer in het niet aan de verkiezingen deelnemen. Als gevolg hiervan waren de meest recente parlementsverkiezingen in de herfst van 2016 een alarmbel voor de autoriteiten: de opkomst bedroeg 47,8% in het hele land, terwijl in de grote steden, zoals Moskou en Sint Petersburg, amper meer dan 30% van de kiezers bleek te zijn opgekomen.

De lage interesse van Russen voor verkiezingen was in het verleden een zegen voor de autoriteiten, waardoor verkiezingsresultaten voorspelbaarder werden en de regerende partij van Rusland, Verenigd Rusland, aan de macht kwam. Lage opkomst in het huidige politieke klimaat is echter een duidelijke bedreiging geworden voor de legitimiteit van de aanstaande overwinning van Vladimir Poetin. In december gaven peilingen aan dat 58% van de kiezers van plan was om te stemmen bij de presidentsverkiezingen, van wie 30% alleen antwoordde dat ze "waarschijnlijk" zouden gaan stemmen.

In de aanloop naar de verkiezingen van maart 2018 gaat de Russische regering uit van een 70-70 scenario, waarbij Poetin 70% van de stemmen krijgt bij een opkomst van 70%. Die opkomst kan alleen worden bereikt door middel van zogenoemde "administratieve middelen", die budgetafhankelijke werknemers en gepensioneerden mobiliseren die afhankelijk zijn van de lokale autoriteiten, die uiteraard pro Poetin zijn. Volgens het plan van het Kremlin moeten de verkiezingen resulteren in een triomfantelijke zege voor Poetin, maar zonder aanzetten tot massale verkiezingsfraude, zoals het geval was in 2011 toen nieuws over wijdverspreide vervalsing van stembiljetten aanleiding was voor protesten in veel Russische steden.

Het Kremlin hoopt mensen naar de stembus te krijgen door op de dag van de verkiezingen concerten en plaatselijke evenementen te organiseren, door de presidentsverkiezingen samen te voegen met afzonderlijke referenda over dringende lokale kwesties, en vooral door het creëren van de indruk van echte politieke concurrentie tussen de kandidaten. Ondanks het feit dat Poetin zoals gebruikelijk heeft afgezien van deelname aan debatten, maar wel alle media-aandacht opeist, moeten de andere deelnemers aan de campagne zich voordoen als kandidaten die een serieuze democratische strijd leveren in het kader van het scenario dat aan de top is goedgekeurd. Hun gemeenschappelijke doel is om op dit moment apathische of sceptische potentiële kiezers te laten deelnemen aan de verkiezingen, en, net zo belangrijk, om de aandacht af te leiden van de campagne voor het boycotten van de verkiezingen, zoals gevraagd door de bekende oppositieleider Alexei Navalny.

De acht kandidaten die mee mogen doen aan de verkiezingen zijn Vladimir Poetin, zogenaamd onafhankelijk, Pavel Groedinin van de KPRF, Zjirinovsky LDPR, Sergej Baboerin van de Alrussische Volksunie, Grigory Yavlinsky van Yabloko, Boris Titov van de Partij van de Groei, Maxim Soerajkin van Communisten van Rusland en Ksenia Sobtsjak van Burgerinitiatief.

Kandidaat Poetin

Vladimir Poetin heeft officieel zijn kandidatuur bekendgemaakt op 6 december tijdens een toespraak voor de arbeiders van de autofabriek GAZ in Nizjni Novgorod. Herinnerend aan het begin van zijn vorige ambtstermijn, werden zowel plaats als publiek geselecteerd in overeenstemming met het imago van man-van-de-volk, iemand die boven partijpolitiek staat.

In 2012 concentreerde de verkiezingscampagne van Poetin zich op het bestrijden van 'geheime agenten van het Westen' in de oppositie en het vechten voor 'traditionele waarden'. Hij deed een beroep op "gewone mensen", in tegenstelling tot de zelfgenoegzame en niet-patriottische leden van de middenklasse. Poetin maakte een punt van het combineren van conservatieve en paternalistische retoriek. Een van zijn belangrijkste beloften was een aanzienlijke stijging van de salarissen in de openbare sector. Maar in Poetins derde termijn is de levensstandaard sterk gedaald. De twee meest loyale kiezersgroepen van de zittende president - gepensioneerden en ambtenaren - zijn de afgelopen jaren de grootste verliezers geweest van het 'anti-crisis'-beleid van de regering. Poetin is niet langer in staat om te beloven de levensstandaard te verhogen; hij kan alleen maar proberen de kiezers te verzekeren dat er geen nieuwe scherpe recessie zal zijn. Nu moet hij dus afleidingsmanoeuvres zoeken om het niet over de binnenlandse economische situatie te hebben. En wat is die situatie?

Het niet of niet op tijd uitbetalen van lonen door werkgevers is een belangrijke reden voor toename van de armoede in Rusland. Volgens de officiële statistieken van Rosstat, het Russische centraal bureau voor de statistiek, steeg het totale bedrag aan (nog) niet uitbetaalde lonen in maart 2017 met 1.186 miljoen roebel tot 4.471 miljoen roebel. In april 2017 kregen volgens Rosstat 78.000 mensen geen loon. Hiervan was bijna de helft werkzaam in de productie-industrie, 23 procent in de bouw en 25 procent in de transportsector. Mensen nemen dan al snel hun toevlucht tot leningen, ondanks de zeer hoge rentetarieven. Bij drukke metrostations hebben louche kredietverstrekkers kantoortjes geopend, waar je op vertoon van je Russische paspoort een lening kunt krijgen. Schuldverklaringen worden opgekocht door financiële instellingen met banden met de criminaliteit als witwasoperaties. Mensen met schulden worden dan onder druk gezet, bijvoorbeeld om hun woning te verkopen, vrouwen en meisjes gedwongen zich te prostitueren. De slachtoffers hebben zelden de mogelijkheid zich te verweren. Bijna iedereen in Rusland wantrouwt de politie, omdat hun verbindingen met criminele netwerken algemeen bekend zijn.

De aanhoudende recessie heeft geleid tot een sociale crisis, die duidelijk blijkt uit de cijfers van de schuldenlast voor particuliere huishoudens. Veertig miljoen Russen, bijna een derde van de bevolking van 140 miljoen, heeft schulden. Volgens NBKI, de Russische kredietwaakhond, zijn de particuliere schulden sinds 2008 meer dan verdubbeld. Eind 2016 was het totaal aan uitstaande schulden ongeveer 145 miljard euro. Het percentage onbetaalde schulden nam in 2015 met 50 procent toe, terwijl in datzelfde jaar de reële lonen met 10 procent daalden. Een groot deel van de schulden bestaan uit kortlopende kleine leningen van gemiddeld ruim 7000 roebel (ruim 100 euro). Degenen die leningen hebben genomen zijn meestal werknemers met een inkomen van een paar honderd euro per maand. Onder dergelijke omstandigheden resulteert een ontslag of ziekte al snel in armoede.

Toen Poetin eind 1999 aan de macht kwam was men nog hoopvol dat dit de sterke man zou zijn die orde en rust in het land zou creëren na de jaren van het zogeheten 'junglekapitalisme' onder Boris Jeltsin met een overwinning voor de Russische mafia en de oligarchen. Maar na vele jaren beloften en mooie woorden is men het echt zat. Groeiende onvrede over het achterblijven van de inkomsten in het huishouden ten opzichte van de almaar stijgende uitgaven, dure en voor velen ontoegankelijke gezondheidszorg, een levensverwachting voor Russische mannen van 58 jaar en voor vrouwen van 73 jaar, hoge inflatie, uitzichtloosheid, het ontbreken van menswaardige sociale programma's die, als ze er al zijn, alleen toegankelijk zijn door het meedoen met de corruptie, met daarnaast een ongebreidelde zelfverrijking van de Kremlinclan (schattingen over Poetins privévermogen lopen uiteen van ruim 20 tot bijna 200 miljard euro!) zijn vele druppels die de emmer laten overlopen.

Toen hij begin december zijn kandidatuur aankondigde, verklaarde hij plechtig het einde van de Russische militaire operaties in Syrië. De kwestie Oost-Oekraïne is ook bewust verwijderd uit het verhaal van zijn campagne. De nieuwe consensus is dat Rusland zich moet concentreren op het oplossen van zijn binnenlandse problemen, terwijl het bevroren conflict in de Donbass-regio na de akkoorden van Minsk voor onbepaalde tijd voortduurt.

Het officiële verkiezingsmanifest van Poetin is geschreven onder leiding van Alexei Koedrin, een voormalig minister van Financiën en een belangrijke strateeg van Poetin's neoliberale beleid in de jaren 2000. De belangrijkste visie is een bescheiden groei van de uitgaven voor onderwijs en gezondheidszorg die worden betaald door belastingverhogingen, verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd en meer "gericht" sociaal beleid. De voortdurende inspanningen van de regering om de gevolgen van de economische crisis te compenseren door de levensstandaard te verlagen, zullen worden aangekleed met valse verklaringen over "investeren in menselijk kapitaal."

Gezien de totale inhoudelijke leegheid van de verkiezingscampagne van Poetin, zal de nadruk vooral liggen op de afwezigheid van alternatieven. Stemmen voor de zittende president zou moeten lijken op het vervullen van iemands patriottische plicht. Vandaar de planning van de stemming op 18 maart, de officiële dag van de "hereniging" van de Krim met Rusland.

De nieuwe kandidaat van de Communisten

Misschien was de meest succesvolle actie van het Kremlin om aandacht te trekken voor de verkiezingen de komst van een nieuwe kandidaat van de Communistische Partij van de Russische Federatie (KPRF), Pavel Groedinin. In het afgelopen decennium heeft de KPRF zich voor eens en altijd getransformeerd van een massale activistische partij naar een bureaucratische structuur die zich uitsluitend richtte op het deelnemen aan verkiezingen. Het leiderschap van de partij is volledig geïntegreerd in het systeem van geleide democratie en ondersteunt Poetin bij alle belangrijke politieke kwesties. De vaste leider van de KPRF, Gennady Zjoeganov, wordt al lang niet meer gezien als een serieus alternatief voor Poetin. Eind 2017 was zijn populariteit onder het electoraat minder dan 4%. Het was duidelijk dat Zyoeganov niet langer in staat was om een "protest-electoraat" aan te trekken, waarvan de mobilisatie van oudsher de verantwoordelijkheid was van de KPRF binnen de bestaande politieke orde. Een ineenstorting van de steun voor de communisten bij de komende verkiezingen zou kunnen leiden tot een onevenwichtigheid in het nep-partijenstelsel, wat op zijn beurt een ernstige crisis binnen de partij zelf zou kunnen veroorzaken. Er is echter een oplossing gevonden. Aan het einde van december keurde het partijcongres de officiële kandidatuur van de niet-partijgebonden zakenman Pavel Groedinin goed. Het visitekaartje van Groedinin is de onderneming die hij bezit aan de rand van Moskou, die de geladen naam "Lenin Staatsboerderij” (een zogeheten sovchoz) draagt. In werkelijkheid is deze "sovchoz" allang een aandelenmaatschappij geworden, met controlerende belangen van een kleine groep managers, terwijl Groedinin een belang van 40% bezit. De meeste inkomsten van dit bedrijf komen uit het verhuren van grond aan groothandelsbedrijven en dealercentra, voor bedrijven zoals Cash & Carry, Toyota en Nissan. Niets van dit alles heeft Groedinin en andere KPRF-functionarissen er echter van weerhouden om dit bedrijf aan te prijzen als een "oase van socialisme", waar werknemers toegang hebben tot sociale programma's uit het Sovjettijdperk. Groedinin presenteert zichzelf als de kandidaat voor een coalitie van 'patriottische krachten', die extreem-links, imperiale nationalisten en 'nationaal gerichte' middelgrote bedrijven rond de KPRF bij elkaar brengt.

De niet-partijgebonden positie van Groedinin komt ook het KPRF-leiderschap ten goede, want het betekent geen veranderingen binnen de partij. Dit is hoogstwaarschijnlijk een "schijnhuwelijk" dat onmiddellijk na de verkiezingen zal eindigen. Zijn constante aanwezigheid in talkshows op de Russische tv, die meestal onder strikte controle van de top staan, suggereert dat Groedinin in de gunst van het Kremlin is. Het manifest van Groedinin bevat niets nieuws vergeleken met de gebruikelijke reeks KPRF-voorstellen: stijging van sociale uitgaven, beperkingen op kapitaaluitstroom, ontwikkeling van de binnenlandse markt, enzovoort. Zijn frisse manier van spreken in het openbaar en de levendige aanwezigheid in de media geven hem echter al een bijna gegarandeerde tweede plaats op 18 maart.

De liberale oppositie

Een van de belangrijkste uitdagingen van het Kremlin binnen het kader van de verkiezingen in maart is om liberaal ingestelde kiezers af te leiden van het idee van een boycot. Twee kandidaten, Grigory Yavlinsky en Ksenia Sobchak, zijn naar voren gebracht als een manier om liberalen te betrekken bij het campagnespektakel.

Yavlinsky, de leider van de Yabloko-partij, is een veteraan van de Russische politiek sinds de jaren negentig. Zijn boodschap is nooit veranderd: Rusland is overgenomen door een autoritair, nationalistisch regime dat vreedzaam moet worden verwijderd en vervangen moet worden door burgerlijke vrijheden en 'Europese waarden'. Yavlinsky verklaart openlijk dat hij geen kans maakt om deze verkiezingen te winnen, omdat het resultaat al bekend is. Hij propageert echter dat een stem voor hem een ethische keuze is, een demonstratie voor de autoriteiten dat er een deel van de samenleving is die het oneens is met corruptie, staatsrepressie en sociale ongelijkheid.

De tweede liberale kandidaat, Ksenia Sobtsjak, voorheen vooral bekend als presentatrice van entertainment-tv-shows gericht op jonge mensen, beweert ook een protestkandidaat te zijn. Ze heeft jonge kiezers opgeroepen om de verkiezingen te gebruiken als een manier om hun ontevredenheid te uiten over een gebrek aan gerechtigheid en een gebrek aan sociale mobiliteit. Er zijn herhaaldelijk beschuldigingen dat de kandidatuur van Sobtsjak een list is, in het geheim gesteund door het Kremlin, om toekomstige supporters van Alexei Navalny te desoriënteren. Een te verwaarlozen resultaat voor beide kandidaten, zoals momenteel wordt voorspeld, zal niet meer dan een gecombineerde 3-4% van de totale stemmen bedragen. En de regeringsgezinde aanhang zal besluiten dat er weinig vraag is naar politieke liberalisering in de Russische samenleving.

De Eeuwige Zjirinovsky

De derde plaats in de komende verkiezingen is waarschijnlijk voor de rechts-populist Vladimir Zjirinovsky. Zjirinovsky doet al sinds 1991 mee aan alle presidentsverkiezingen in Rusland. Zijn politiek is het promoten van absurde en niet te verwezenlijken eisen, zoals het verlagen van de prijs van wodka of het bombarderen van Amerika, dat echter de irrationele verbeeldingskracht van lagere sociale klassen projecteert.

Navalny en de boycot-campagne

Anti-corruptie-actievoerder en anti-establishment populist Aleksei Navalny mocht niet deelnemen aan de verkiezingen vanwege verzonnen strafrechtelijke aanklachten, waarop hij enkele jaren geleden voorlopig werd veroordeeld. De echte reden voor de beslissing van de Kiescommissie ligt echter in de onvoorspelbaarheid van een stem voor Navalny. Hij is in staat gebleken om aanzienlijke steun van kiezers te vergaren. In het afgelopen jaar, in antwoord op oproepen van Navalny, hebben verschillende landelijke publieke protesten plaatsgevonden, waaruit blijkt dat er een groeiende stemming van protest is onder met name jongeren en de middenklasse. Navalny heeft ook een uitgebreid netwerk van aanhangers weten op te zetten, die actief zijn in alle grote steden in het land, en hij beschikt over bijna 200.000 geregistreerde vrijwilligers, waarmee hij de enige massale oppositieorganisatie in het land heeft.

Navalny's campagnemanifest bestaat uit een reeks populistische eisen, waarvan een deel een uitgesproken sociaal karakter heeft, zoals het bestrijden van "illegale verrijking", progressieve belastingen en beperkingen aan politie- en defensie-uitgaven. Zelfs de belangrijkste slogan van zijn campagne, 'rijkdom voor iedereen, niet alleen voor de 1%', weerspiegelt duidelijk zijn anti-elitaire oriëntatie. Tegelijkertijd neemt Navalny liberale standpunten in zoals "demonopolisering" van de economie, waarmee hij privatisering van staatsactiva bedoelt, terwijl hij met nationalisten flirt door te pleiten voor de invoering van visumregelingen voor migrerende werknemers uit Centraal-Azië.

Onder de huidige politieke omstandigheden is Navalny's campagnebeleid uiteindelijk van marginaal belang. In tegenstelling tot Navalny heeft Yavlinsky een duidelijke boodschap waarin gepleit wordt voor rechten voor vakbonden; Groedinin richt zich op de nationalisatie van natuurlijke hulpbronnen; Sobtsjak, als enige kandidaat pleit voor gendergelijkheid en een einde aan discriminatie tegen seksuele minderheden. Navalny's belangrijkste betekenis zit niet in zijn programma, het is in zijn principiële promotie van massaprotest op de basis. Hij herhaalt nadrukkelijk dat alleen geëngageerde straatpolitiek, in tegenstelling tot het vervalsen van verkiezingsuitslagen, de huidige stand van zaken kan veranderen. Begin januari riep Navalny openlijk op tot een "kiezersstaking", een actieve verkiezingsboycot die niet-deelname aan de stemming combineert met massale protestbijeenkomsten en monitoring van mogelijke fraude bij stembureaus.

De positie van links

De linkse beweging in Rusland is verdeeld met betrekking tot de komende verkiezingen. Een aanzienlijk aantal van zijn gelederen neigt naar een actieve boycot, anderen steunen Pavel Groedinin, terwijl de kleine stalinistische beweging ROT-Front probeerde een eigen "arbeiders" kandidaat te registreren. Verder zijn er nog: Links Front, ecologische partij De Groenen, mijn eigen partijtje LRS is onlangs opgeheven.

De situatie zoals ik die hier heb besproken leidt tot de conclusie dat elke deelname aan de verkiezingen in maart uiteindelijk zal bijdragen aan een tijdelijke stabilisatie van het huidige regime en de legitimatie van nog eens zes jaar persoonlijk bewind van Poetin. Een onafhankelijke beweging voor een 'boycot door links', die een anti-kapitalistisch alternatief zou formuleren voor de bestaande politieke en sociale orde van Rusland, zou door gecoördineerde eenheid een grens kunnen trekken tussen een linkse positie en die van Navalny, terwijl het ook een basis is voor een verdere consolidatie van Russische radicale linksen die weigeren te spelen volgens de regels van het Kremlin.

 

Bas van der Plas

februari/maart 2018