Het Russische leger op weg
naar hervorming en modernisering

In juli 2013 werd onder het toeziend oog van de Russische president Vladimir Poetin de grootste militaire operatie van Rusland sinds de Sovjettijd gehouden, waarbij 160.000 manschappen en ongeveer 5.000 tanks in Siberië en het Russische Verre Oosten een enorme show opvoerden. Tientallen schepen van de Russische Stille Oceaanvloot en 130 gevechtsvliegtuigen namen ook deel aan deze oefening die zich uitstrekte tot het eiland Sakhalin en de Japanse Zee.

Konstantin Sivkov, een gepensioneerd officier van het Russische leger, vertelde aan het dagblad Nezavisimaja Gazeta dat het Sakhalindeel van de manoeuvres was bedoeld voor 'het simuleren van een reactie op een hypothetische aanval door Japanse en Amerikaanse troepen'
1. Eerder had Moskou laten weten dat Rusland zijn buren over de oefening had gewaarschuwd en dat met name China, in overeenstemming met een akkoord over onderlinge uitwisseling van gegevens over militaire activiteiten langs de 4.300 kilometer grens, van gedetailleerde informatie werd voorzien. Rusland heeft geavanceerde wapens aan China geleverd en de twee landen hielden gezamenlijke militaire oefeningen, eerder in juli nog een marine-oefening in de Japanse Zee. Maar ondanks de nauwe economische banden en de militaire samenwerking zijn velen in Rusland steeds meer ongerust over de groeiende macht van de reusachtige oosterbuur. Sommigen vrezen dat de aanhoudende daling van de bevolking van Rusland en een relatieve zwakte van zijn conventionele strijdkrachten op een dag China zou kunnen verleiden om wat grondgebied in Siberië te annexeren. Hoewel het Russische ministerie van defensie meermalen verkondigde dat de oefening niet tegen een bepaald land was gericht, zei de Moskouse militaire analist Aleksandr Chramchikhin, dat de massale oefening die werd gehouden in de gebieden langs de grens met China duidelijk was gericht op Peking. "Het is vrij duidelijk dat op land een deel van de oefening is gericht op China, terwijl het gedeelte op zee en het eiland Sakhalin is gericht op Japan."2

afkoop dienstplicht

In de officiële propaganda vanuit Moskou zijn de manoeuvres onderdeel van recente inspanningen om de mobiliteit van het leger na jaren van post-Sovjet-stagnatie te stimuleren. In de eerste tien jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verzwakte de militaire capaciteit van Rusland, de luchtmacht bleef aan de grond en marineschepen roestten weg in de havens. Massale corruptie en wrede rituelen met jonge dienstplichtigen door oudere soldaten hebben het moreel uitgehold en moedigde een wijdverbreide afkoop van de dienstplicht aan. Advocatenkantoren maken reclame om voor een bedrag van ongeveer 4500 euro de dienstplicht af te kopen. De zwakte van het eens zo trotse Russische leger werd aangetoond in de twee Tsjetsjeense oorlogen, toen Russische troepen zware verliezen leden in de strijd met de licht bewapende rebellen. Het Russische leger behaalde weliswaar een snelle overwinning in een oorlog met Georgië in augustus 2008, maar tijdens het vijfdaagse conflict bleek ook dat de militairen moeite hadden met een snelle inzet in het gebied, terwijl ook het gebrek aan precisiewapens en moderne communicatie evident waren.
Het Kremlin reageerde met de lancering van een militair hervormingsprogramma, bedoeld om de strijdkrachten om te vormen naar een meer modern en capabel leger. De regering kwam met ambitieuze plannen voor een moderniseringsprogramma, dat tot het jaar 2020 voorziet in de besteding van meer dan 20 triljoen roebel (circa 550 miljard euro) aan nieuwe wapens. Dat is iets minder dan eerder werd aangekondigd, maar nog altijd een astronomisch bedrag.
3

militaire uitgaven

In een toespraak op 23 februari 2013, op de Russische "Dag van Verdedigers van het Vaderland", verklaarde Poetin op de Russische televisie: "Een betrouwbare militaire macht voor Rusland is de prioriteit van ons beleid. Helaas is de huidige wereld verre van rustig en veilig. Lang achterhaalde conflicten worden opgevolgd door nieuwe, maar niet minder moeilijke conflicten. Instabiliteit groeit in uitgestrekte gebieden van de wereld". En tijdens een vergadering van het Ministerie van Defensie eind februari zei Poetin dat het leger binnen de komende vijf jaar zal moeten voldoen aan de eis om het "aanwezige gevaar" te weerstaan.
De Russische militaire uitgaven zijn in de afgelopen jaren fors toegenomen. Het huidige defensie-programma is het grootste sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991. Het plan is om de militaire uitgaven in de periode 2011-2020 te verhogen met 11 procent per jaar. Een belangrijk onderdeel van het programma van herbewapening is de uitbreiding en modernisering van de Russische vloot en dan vooral een uitbreiding van het aantal nucleair bewapende onderzeeërs.
Dit zou de Russische vloot op een sterkere aanwezigheid in zowel de Zwarte Zee als de Middellandse Zee brengen. Rusland onderhandelt momenteel met Oekraïne over het opknappen van de Zwarte Zee vloot, die is gestationeerd in de Oekraïense haven van Sevastopol op de Krim.

Dit voorjaar hield de Russische marine ook al een oefening in de Zwarte Zee, met 30 oorlogsschepen, militaire vliegtuigen en pantservoertuigen en 7.000 mariniers. President Poetin was persoonlijk getuige van de oefening vanuit een helikopter. Het aan de Zwarte Zee gelegen Georgië veroordeelde de oefeningen, met de verklaring dat ze 'in strijd zijn met het belang van de stabiliteit en voorspelbaarheid in de Europese ruimte.' De Russische minister van Defensie Sergei Shoigu zei dat Rusland een permanente militaire aanwezigheid in de Middellandse Zee moet hebben om zijn belangen in de regio te verdedigen. Op 17 maart kondigde Shoigu aan dat een permanente groep van 5-6 gevechtsschepen zou worden uitgezonden naar de Middellandse Zee. Maar de enige basis voor de Russische marine in de Middellandse Zee is gelegen in de Syrische havenstad Tartus. Tijdens de onderhandelingen over de bailout van de Cypriotische banken zou de regering van Cyprus naar verluidt het Kremlin het gebruik van een marinebasis in Limassol hebben aangeboden. Dit werd fel bestreden door de Europese Unie, met name Duitsland, dat zich achter de door de VS geleide campagne om een regimeverandering in Syrië uit te voeren heeft geschaard.4

Het bewapeningsprogramma van het Kremlin is onderdeel van een zich versnellende internationale bewapeningswedloop. Ook in China zien we sterk stijgende militaire uitgaven, terwijl de VS nog veruit koploper blijft als het gaat om het leger. De remilitarisering wordt gevoed door de neo-koloniale oorlogen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, waar de spanningen tussen de grootmachten toenemen. De burgeroorlog in Syrië zorgt voor een verhoging van de spanningen tussen de VS en Rusland en verslechterde relaties van Moskou met Duitsland en Frankrijk.
Rusland ziet haar economische en geopolitieke belangen bedreigd door het Syrische conflict en de oorlogsvoorbereidingen tegen Iran, wat de Kaukasus en Centraal-Azië zou kunnen destabiliseren. Een escalatie van de oorlog in Syrië en een oorlog door de Westerse mogendheden en Israël tegen Iran dreigen militaire conflicten aan de grenzen van de Russische Federatie te brengen.

uitbreiding wapenindustrie

Sinds er gesproken wordt over hervormingen binnen het Russische leger is de dienstplicht teruggebracht van twee jaar naar een, zijn er veranderingen opgetreden in de commandostructuur, en werd een aantal generaals en officieren met pensioen gestuurd. Maar dat kan niet verhinderen dat het Russische leger zich nog altijd in een wanhopige toestand bevindt, met slecht getrainde soldaten met hopeloos verouderd wapens uit het Sovjettijdperk. De verhoogde militaire uitgaven en de hervormingsmaatregelen zorgen ook voor spanningen binnen het Kremlin en de heersende elite. Minister van Financiën Aleksej Kudrin nam al in 2011 ontslag omdat hij het niet eens was met de omvang van het militaire budget. De huidige Minister van Financiën, Anton Siluanov, heeft evenwel het militaire herbewapeningsprogramma tot de belangrijkste prioriteit van zijn ministerie gemaakt. In november vorig jaar ontsloeg Poetin Minister van Defensie Anatoli Serdjukov, die de militaire hervormingen voor meerdere jaren zou moeten leiden. Maar Serdjukov ondervond sterke tegenstand van het officierenkorps en de wapenindustrie, vooral omdat hij wapens uit het Westen had ingevoerd en in Frankrijk oorlogsbodems liet bouwen. Serdjukov werd opgevolgd door Sergej Shoigu, die als Minister van Noodsituaties had bewezen uit de hand van Poetin te kunnen eten.
In februari zei vice-premier Dmitri Rogozin, jarenlang Russisch waarnemer bij de NAVO in Brussel, dat het wapenprogramma moet worden gecombineerd met een uitbreiding van de wapenindustrie en de bouw van nieuwe wapenfabrieken. Dat zou tevens Rusland kunnen helpen om de afhankelijkheid van de Russische economie van de uitvoer van olie en gas te verminderen. Een toenemende wapenexport zou het logisch gevolg zijn. Na de Verenigde Staten is Rusland de tweede grootste wapenleverancier in de wereld. Vorig jaar is de Russische wapenuitvoer weer sterk toegenomen. Verreweg de grootste importeur van Russische wapens is India, maar het Kremlin levert ook het Assad-regime in Syrië, Iran, Irak en Afghanistan. In februari 2013 verklaarde Anatoli Isaikin, hoofd van het staats wapenexportbedrijf Rosoboronexport, dat Rusland luchtverdedigingssystemen en militaire uitrusting aan Syrië zou leveren. Maar hij ontkende de verkoop van straaljagers aan de Syrische regering, zoals gerapporteerd in de westerse media.

modernisering wapensystemen

De verkorting van de dienstplicht is ook onderdeel van de plannen van het Russische ministerie van Defensie om tot 2017 het beroepsmilitairen op 425.000 te brengen. Tot nu toe was er weinig animo om beroepsmilitair te worden, een van de belangrijkste redenen hiervoor was het lage salarisniveau. Volgens gegevens van het federale bureau voor de statistiek was in 2011 het gemiddelde salaris in Rusland bijna 18.000 roebel (ongeveer 450 euro) per maand, terwijl het startsalaris voor beroepsmilitairen 8.000 roebel bedroeg (ongeveer 200 euro). Bovendien werden de beroepssoldaten verplicht om in de kazerne te wonen, die ze alleen met toestemming van hun commandanten mochten verlaten. Als onderdeel van de militaire hervormingen, nog onder minister van defensie Serdjukov uitgevoerd, werd op 1 januari 2012 een nieuwe salarisregeling ingevoerd. De salariëring voor beroepssoldaten steeg tot 30.000 roebel (ongeveer 750 euro). Ook de sociale status van de beroepsmilitairen veranderde. In plaats van de barakken kregen zij tweekamer appartementen met alle voorzieningen. Gehuwden mochten buiten het grondgebied van de basis gaan wonen en de soldaten kregen het recht om aan het eind van de werkdag de basis te verlaten zonder toestemming van de commandant, als er geen oefeningen zijn gepland.
Naast deze personele maatregelen blijft defensie aandacht schenken aan modernisering van de wapensystemen. Nucleaire onderzeeërs gewapend met Bulava strategische raketten zijn nu in gebruik. De nieuwe Armata zware gevechtstanks worden getest, evenals de pantserwagens en de Boemerang gevechtswagens. Minister van defensie Shoigu ging ook over tot de aankoop van 1175 Tiger pantserwagens van Russische makelij om de Italiaanse Iveco's te vervangen. En ondanks kritiek uit nationalistische hoek zal de aanschaf van twee in Frankrijk gebouwde Mistral helikopters doorgaan. Een deel van deze nieuwe wapens werd getest en gedemonstreerd tijdens de show die in juli 2013 werd opgevoerd.

Maar de hervormingen van het Russische leger hebben nog een lange weg te gaan. Poetin moet het leger wel te vriend houden om zijn eigen positie te kunnen handhaven. Een onwillig leger keert zich tegen de zich almaar uitbreidende macht van het Kremlin, dat zich uiteindelijk alleen nog staande zal kunnen houden door het opvoeren van de repressie. Een professioneel en goed bewapend leger, gehoorzaam aan de machthebbers, is daarbij van essentieel belang. Bovendien is Poetin ook niet ongevoelig voor de positie van Rusland in de wereld. Een sterk en machtig leger zal de positie van het land, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie gedegradeerd tot een tweederangs natie, weer op moeten stuwen naar de voorste gelederen van de wereldmacht. De uitbreiding van de Russische strategische lucht- en maritieme patrouilles is daar ook onderdeel van, waardoor nu regelmatig landen klagen over schending van hun luchtruim en territoriale wateren door Russische schepen en vliegtuigen. Zo kwamen twee Russische strategische bommenwerpers van het type Tu-95 Bear-H op 22 maart het Nederlandse luchtruim binnen en op basis van het geldende Quick Reaction Alert (QRA) stegen Nederlandse F-16s op om ze te onderscheppen.

Bas van der Plas (geschreven voor het kwartaalblad VredesMagazine, gepubliceerd in nr. 4 - 2013)

 



  1. 1Nezavisimaja Gazeta, 12 juli 2013

  1. 2Komsomolskaja Pravda, 17 juli 2013

3 Zie mijn eerdere bijdrage: Poetin wil Russisch leger hervormen, in VredesMagazine jaargang 5 nummer 4

4http://www.konfrontatie.nl/blog/content/gerussificeerde-eurohulp