Rusland en de wereld...

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd niet alleen in de nieuw gevormde republieken, maar ook in de Russische Federatie als 'onafhankelijkheid' beschouwd en als zodanig gevierd. De GOS, het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, werd als los verband na de Sovjet-Unie gevormd door 11 onafhankelijke post-Sovjet-republieken. Georgië sloot zich in 1993 aan, maar trad in 2008 opnieuw uit. Turkmenistan zette het volledig lidmaatschap in 2005 om in een associatief lidmaatschap. Oekraïne nam sinds de onafhankelijkheid een ambivalente houding in ten aanzien van het GOS-lidmaatschap en beëindigde dat uiteindelijk na de afsplitsing van de Krim in 2014.

Het GOS-logo met de vlaggen van de deelnemende landen

GOS geen succes

Als een middel om de Russische dominantie te verzekeren werd het GOS-project geen succes. Natuurlijk was het GOS niet opgericht om te werken als een broederlijke gemeenschap, in een imperialistische wereldorde bestaat zoiets niet, en als heersende klasse kreeg de Russische bourgeoisie geen grip op de buurlanden. De VS en de EU richtten zich na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie onmiddellijk op de Rusland omringende landen. In de oorlogen en conflicten tussen Azerbeidzjan en Armenië, Rusland en Georgië en de afscheiding van de Krim tegen de wil van Oekraïne speelde het GOS geen enkele rol. Vanuit het GOS was er ook geen enkele steun voor de Russische territoriale ambities, noch was er verzet tegen de VS of de EU die invloed uitoefenden aan de Russische grenzen. In 2009 traden ook nog eens de GOS-landen Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Moldavië, Oekraïne en Wit-Rusland, ondanks de protesten van Rusland, toe tot het 'Oostelijk Partnerschap', een samenwerkingsverband met de Europese Unie. Sommige van de GOS-landen vallen echter nog sterk onder de dominantie van het huidige Rusland. Wit-Rusland heeft nauwelijks een eigen buitenlands beleid ontwikkeld en heeft nauwe economische banden met Rusland. Kazachstan krijgt 36 procent van de invoer uit Rusland, China komt met 18 procent op de tweede plaats, de andere landen komen daar ver achter. Zowel Kazachstan als China zijn lid van dezelfde internationale verdragsorganisaties als Rusland: de Euro-Aziatische vrijhandelszone en de Shanghai Cooperation Organization (SCO). Hoewel Rusland zich altijd tot doel had gesteld om ook Oekraïne in dit blok te integreren vanwege de uitgebreide economische betrekkingen met Rusland, werd de wederzijdse uitvoer en de invoer meer en meer vervangen door banden met de EU. Vergeleken met Wit-Rusland en Kazachstan is Oekraïne een relatief goed ontwikkeld industrieland dat niet zoals Kazachstan en Rusland vooral grondstoffen en energie exporteert, maar zich ook richt op high-tech producten als militaire uitrustingen, vliegtuigen, schepen en energiecentrales.

Staatsiefoto bij een GOS-conferentie

Rusland en zijn buurlanden

Armenië, Azerbeidzjan, Moldavië, Tadzjikistan, Kirgizië en Oezbekistan zijn vooral arbeidsreservoirs voor Rusland. In 2011 waren er van de meer dan 9 miljoen migrerende werknemers in Rusland ongeveer 2 miljoen Oezbeken, 1 miljoen Tadjieken en 500.000 arbeidskrachten uit Kirgizië. Sommige landen zijn sterk afhankelijk van deze export van arbeid. De geldtransfers van Rusland naar Tadzjikistan waren in 2009 goed voor ongeveer 30% van het lokale bruto binnenlands product (BBP) en in Moldavië ongeveer 20%. De economische zwakte van Rusland maakt de controle over de andere voormalige Sovjet-republieken moeilijk. In alle Europese statistieken betreffende het BBP per hoofd van de bevolking of het gemiddelde inkomen bungelen Oekraïne, Wit-Rusland en Moldavië onderaan de ranglijst. De moeilijkheden van Rusland bij de ontwikkeling van een heersende klasse en het probleem om een nationale economie te ontwikkelen in het kader van de wereldwijde crisis van het kapitalisme vermenigvuldigt zich in de satellietlanden. De vorming van een Europees-Aziatische vrijhandelszone is niet het meest overtuigende aanbod. De Verenigde Staten en de EU kunnen veel hogere lonen bieden aan migrerende werknemers en voor de intelligentsia uit de voormalige Sovjet-Unie. De economische betrekkingen tussen Rusland en zijn buurlanden bestaan dus vooral uit de export van energie en de import van migranten.

Rusland en de EU

Onder Poetin heeft Rusland blijk gegeven van een duidelijke voorkeur voor samenwerking met de EU, vooral met haar dominante macht, het Duitse imperialisme. Dit moet ook worden ondersteund door een sterk gevoel van anti-Amerikanisme in Rusland, een gevolg van de Koude Oorlog en de ervaring van de jaren '90 toen de VS snel elk krediet verspeelde door onder meer de bombardementen op Servië, dat de Russen als een broedervolk beschouwen. De oriëntatie op Duitsland en de EU heeft een materiële basis en is een belangrijke economische combinatie: Rusland stuurt gas en olie, EU/Duitsland leveren technologie. In 2013 ging 13,3 procent van de export van Rusland naar Nederland, 7,5 procent in Italië en 7 procent naar Duitsland, slechts 2,1 procent naar de Verenigde Staten. Polen (3,7%), het Verenigd Koninkrijk (3,4%) en Finland (2,4%) waren allemaal belangrijker dan de VS en Letland kwam met 2% niet ver daar achter. In 2012 ging 52,9 procent van de Russische export naar de EU, 6,8% naar China, 3% naar Japan en slechts 2,5 procent naar de Verenigde Staten. Uit de EU kwam 41,9 procent van de invoer naar Rusland, 16,3% uit China en 4,9% kwam uit respectievelijk de VS en Japan. Volgens het Directoraat-generaal Handel van de EU is het totale volume van de handel tussen de EU en Rusland tussen 2003 (108 miljard euro) en 2013 (326 miljard euro) verdrievoudigd, dat was de periode waarin er nog geen sprake was van sancties. Rusland heeft geprobeerd om deze relatie met de EU te verdiepen. Bijvoorbeeld met pogingen om overeenstemming te bereiken over een eenvoudiger visumregeling. Dit wordt vaak gevraagd door westerse zakelijke partners, maar ook door de Russische bevolking. Door de EU werden deze besprekingen keer op keer uitgesteld. Hoewel de EU daardoor laat zien zich in een wat sterkere positie te bevinden was Rusland ook zelf niet bereid om de EU-burgers eenzijdig gemakkelijker toegang tot de Russische Federatie te verschaffen.

Rusland en het VS-imperialisme

De overeenkomst die Gorbatsjov sloot, waarin de NAVO toezegde om de expansie van het bondgenootschap oostwaarts niet te vergroten, werd zeker nooit serieus genomen door het VS-imperialisme. Hetzelfde geldt voor het bijbehorende aanbod om Rusland tot de NAVO toe te laten treden. En wanneer dat ooit enige betekenis zou kunnen hebben, is de Amerikaanse opvatting uit de periode na de val van de Sovjet-Unie dat Rusland een semi-kolonie of misschien een regionale macht onder controle van de Verenigde Staten moet zijn. De VS begon onmiddellijk na de ineenstorting van de Sovjet-Unie met pogingen een voet tussen de deur te zetten. De focus lag op Centraal-Azië en de Kaukasus. Via controle over Georgië en Azerbeidzjan wilden ze een directe verbinding van de Zwarte Zee tot aan de Kaspische Zee, die tegelijkertijd de ambities van Rusland naar het zuiden zou blokkeren. Deze zogenaamde "Silk Road Strategy" werd al in 1999 aangenomen door het Huis van Afgevaardigden. De interventie in Georgië met de 'Rozenrevolutie' in 2003, die de Amerikaanse pion Saakasjvili aan de macht bracht, onderstreept deze ambities. De Verenigde Staten konden de spanningen tussen Georgië en Rusland (Abchazië, Zuid-Ossetië) en tussen Azerbeidzjan en Rusland en Armenië effectief gebruiken in het conflict over Nagorno-Karabach. Een sterkere aanval op de positie van Rusland was en is het Amerikaanse beleid in Oekraïne. Al in 2004, met de enscenering van de oranje 'revolutie', werd deze aanval duidelijk. Toen echter bij de verkiezingen van 2008 Timosjenko vervangen werd door Janoekovitsj was Rusland terrein aan het herwinnen. De Maidan en de volgende activiteiten, de detachering van militaire deskundigen en huurlingen, evenals pogingen om de waardevolle bezittingen van het land zelf te grijpen, waren goed voorbereid. Naar eigen zeggen besteedde Washington ruim 5 miljard dollar aan deze strategie.

Voor de VS had de interventie in Oekraïne tot doel de betrekkingen tussen Rusland en de EU / Duitsland te bekoelen. Deze actie en de reactie op de korte oorlog tussen Rusland en Georgië werden verbonden met politieke druk op de Europese landen om op een ramkoers met Rusland te komen en met de vraag om economische sancties. Deze hadden natuurlijk bijna geen praktische gevolgen voor de Amerikaanse economie, maar waren een serieuze klap voor de EU. Aan de andere kant heeft Rusland de Amerikaanse ambities in Syrië effectief geblokkeerd. Hier hadden beide landen hun invloed: aan Rusland werd een marinebasis verleend en president Bashar al-Assad maakte de weg vrij voor de Amerikaanse eisen voor economische toegang en privatisering. Toen in 2010 de revolutie van het Syrische volk begon bestond de Amerikaanse strategie uit de financiering en bewapening van contrarevolutionaire islamitische krachten om ervoor te zorgen dat het progressieve potentieel van de revolutie werd vernietigd, maar ook om Assad onder druk te zetten. Uiteraard was het doel ook verzwakking van de positie van Rusland in de regio. De Russische contrarevolutionaire strategie bestand uit het leveren van wapens aan het Assad-regime, die Assad keer op keer hebben gered en de mogelijkheid gaven de Amerikaanse ambities in toom te houden.

De plaats van Rusland in de wereld van vandaag

In de wereldwijde imperialistische systeem van vandaag is er geen stabiel blok zoals tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. Tegelijkertijd kunnen er confrontaties in een deel van de wereld plaatsvinden en samenwerking in een ander deel van de wereld. Ondanks de aanzienlijke economische zwakte heeft het nieuwe Rusland zich met succes een plaats veroverd onder de belangrijkste imperialistische machten. De Russische troeven zijn de langdurige, voortdurende invloed in de buurlanden, de natuurlijke hulpbronnen en de militaire macht. De veranderingen in het wereldwijde imperialistische systeem van de afgelopen 25 jaar waren alleen mogelijk door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het Oostblok, en door de wereldwijde crisis van het kapitalisme. Beide factoren zorgden voor het feit dat de Russische Federatie een nieuwe imperialistische macht is geworden en een – weliswaar zwakke - positie inneemt bij de wereldwijde imperialistische krachten. Natuurlijk zien de Verenigde Staten, die eerder moesten aanvaarden of accepteren dat China is uitgegroeid tot de imperialistische rivalen, niets positiefs in de krachttoename van Rusland. Daarom richt Washington zich meer tegen Rusland dan tegen de EU of China, die gedwongen zijn het spel van confrontatie en samenwerking tussen de imperialistische machten mee te spelen om hun positie te behouden.

Bas van der Plas/INSUDOK

maart 2016