Na de demonstraties van 10 december 2011

Vele tienduizenden Russen kwamen naar de demonstraties op zaterdag 10 december 2011 in heel veel steden in Rusland in wat het grootste antiregerings-protest werd in bijna twee decennia. Alleen al in Moskou kwamen naar schatting ongeveer 50.000 demonstranten bijeen op het Bolotnaiaplein, aan de overkant van de rivier de Moskva tegenover het Kremlin, om hun verontwaardiging te uiten over de wijdverbreide beschuldigingen van verkiezingsfraude bij de parlementsverkiezingen van 4 december. In Sint-Petersburg, de tweede grote stad van Rusland, kwamen meer dan 10.000 demonstranten opdraven. Hier was eerst nog enige verwarring over de plek van de bijeenkomst die niet op de Nevsky Prospekt was bij Gostiny Dvor (de traditionele plek voor demonstraties), maar op het Pioniersplein in het zuiden van de stad . Protesten waren er verder ook in Sotsji, Moermansk, Chita, Vladivostok, Chabarovsk, Novosibirsk, Kazan, Nizjni Novgorod, Omsk en nog tientallen andere steden in de zeven tijdzones van de Russische Federatie.

door Bas van der Plas/INSUDOK

De demonstraties van 10 december waren de culminatie van een aantal kleinere demonstraties van de afgelopen week, waarbij honderden mensen werden gearresteerd. Ondanks de aanwezigheid van ruim 50.000 politiemensen en paramilitaire eenheden op het Bolotnaiaplein werd er niemand aangehouden. Het Kremlin had volgens berichten de politie opdracht gegeven de demonstranten niet te hard aan te pakken omdat dat wellicht een nog grotere uiting van volkswoede tot gevolg zou kunnen hebben. In Sint-Petersburg werden een paar mensen gearresteerd, meer arrestaties waren er in andere steden. In sommige steden waren de organisatoren van de demonstratie de avond vooraf al opgepakt.

Diepe crisis

Het regime van het duo Dmitri Medvedev en Vladimir Poetin, dat lange tijd als stabiel werd gezien, wordt nu geconfronteerd met een diepe crisis, met de demonstraties als een eerste uiting van groeiende onvrede onder de Russische bevolking. Deze onvrede sluimerde al veel langer, maar door de ophef over het verloop van de parlementsverkiezingen van 4 december ontstond een aansprekend punt van mobilisatie. De aanhang van de regerende machtspartij Verenigd Rusland verminderde dramatisch bij de verkiezingen. De kandidaten kregen slechts 238 van de 450 parlementszetels, in vergelijking met 315 in 2007. Ook ondanks de manipulatie met stemmen en stembiljetten zag Verenigd Rusland zijn steun dalen met ruim 14 procent tot 49,5 procent. En zelfs dat lijkt nog een geflatteerde uitslag.
Protesten ontstonden al meteen op de verkiezingsdag, aangewakkerd door talrijke meldingen van verkiezingsfraude. Oorspronkelijk werden de protesten voornamelijk geleid door de liberale oppositie. De Communistische Partij, de partij Rechtvaardig Rusland en andere krachten ondersteunden de protesten pas toen de omvang van de volkswoede duidelijk werd. De Solidarnost partij van Garry Kasparov, de schaakkampioen die politicus werd en een pro-Amerikaans en vrije markt programma omarmt, speelde een centrale rol in het organiseren van de demonstratie in Moskou op 10 december. Tijdens deze demonstratie waren de eisen die door de organisatoren gesteld werden uitsluitend gericht op politieke rechten. Op geen enkele wijze werd getracht de mate van verzet te verhogen door bijvoorbeeld ook aandacht te vragen voor de ondraaglijke levensomstandigheden van een meerderheid van de bevolking of de rol van het Kremlin in de verdediging van de super-rijken in het land.
De resoluties die op het Bolotnaiaplein aan de orde kwamen impliceerden onder meer de vraag naar de vernietiging van de resultaten van de parlementsverkiezingen, het houden van nieuwe verkiezingen, het ontslag van de voorzitter van de centrale kiescommissie Vladimir Tsjoerov, de officiële registratie van oppositiepartijen en de onmiddellijke vrijlating van alle politieke gevangenen. Voor een volgende protestbijeenkomst werd de datum van 24 december genoemd, waarbij de organisatoren benadrukten dat de regering dan twee weken de tijd heeft om te voldoen aan haar eisen.

Oplichters en dieven

Een aantal bekende persoonlijkheden bevond zich in de menigte die zich op 10 december in Moskou verzamelde, waaronder vertegenwoordigers van de officiële parlementaire oppositie, maar ook bekende schrijvers, journalisten, en verschillende toppolitici van liberale partijen. In nieuwsberichten werd ook gewezen op de aanwezigheid van extreem-rechtse figuren, zoals Eduard Limonov van de ultranationalistische Nationale Bolsjewistische Partij, evenals "linksen", die allen hun steun uitspraken voor de politieke eisen die naar voren werden gebracht door de organisatoren van de demonstraties.
Zowel op de demonstratie als in de internationale pers werd de slogan, bedacht door de blogger Alexej Navalny, dat Verenigd Rusland een partij van "oplichters en dieven" is, op grote schaal gepromoot. Daarin weerklinkt de ervaring van veel mensen met de officiële Russische politiek. Navalny mag dan een criticus van het Kremlin zijn, hij is ook een uithangbord van uiterst rechts met een agressieve anti-immigratie houding, die hij op recente bijeenkomsten van Russische neonazi's naar voren heeft gebracht.
Berichten in de pers geven echter ook aan dat veel van degenen die op 10 december naar de protestbijeenkomsten kwamen mensen waren zonder banden met de politieke krachten die de protesten leidden. Zij werden gemobiliseerd middel van de zogeheten sociale netwerksites. Wat er weer toe leidde dat de FSB, de Russische geheime dient, opvolger van de beruchte KGB, sommeerde om een aantal accounts bij die sociale media te sluiten (zie illustratie onderaan dit artikel). In Moskou en Sint-Petersburg leken de deelnemers voor een groot deel te komen uit de middenklasse, met mensen die in de eerste plaats gedreven werden door diepe ontevredenheid over het repressieve karakter van het Kremlin regime. Maar ook was er een diepe vervreemding ontstaan van de bevolking met het hele politieke proces, de spreekwoordelijke kloof tussen volk en machthebbers. Een van de spandoeken die op de demonstratie in Moskou te zien was bevatte de tekst 'We hebben niet gekozen voor deze klootzakken. We hebben gestemd op andere klootzakken. Wij eisen een hertelling'.

Onvrede op alle niveaus

Ondanks het feit dat tot nu toe de betogingen voornamelijk werden gedomineerd door lagen van de stedelijke middenklasse, is de heersende elite zich er terdege van bewust dat een vergelijkbaar niveau van ontevredenheid op alle maatschappelijke niveaus bestaat, zeker ook bij de werknemers en gepensioneerden, waar de afkeer van de corrupte heerschappij van het Kremlin wordt gecombineerd met intense woede over de verslechtering van de levensomstandigheden en een hoog niveau van sociale ongelijkheid. Torenhoge prijzen voor voedsel en elementaire voorzieningen hebben in de afgelopen jaren het Russische volk getroffen. Het grote verlies aan steun voor Verenigd Rusland bij de parlementsverkiezingen was dan ook kenmerkend voor de ontgoocheling van de samenleving als geheel.
Het Poetin-regime vreest dat zich een situatie zou kunnen ontwikkelen in Rusland gelijk aan die welke in Egypte ontstond in januari 2011, toen de arbeiders zich aansloten bij de strijd wat oorspronkelijk een protest was van de officiële oppositie, en uiteindelijk leidde tot de omverwerping van het regime van Moebarak.
Op de zondag na de demonstraties kondigde president Medvedev aan dat hij opdracht had gegeven een onderzoek in te stellen naar de beschuldigingen van verkiezingsfraude. Dat onderzoek is dan bedoeld om te proberen de volkswoede te kalmeren in een poging om verdere demonstraties te voorkomen. De 'zorgen' van het Kremlin worden gedeeld door de meeste 'oppositie' krachten. Het liberale establishment van Rusland staat zeer vijandig tegenover de arbeidersklasse, met veel van zijn toonaangevende figuren die een centrale rol hebben gespeeld in de opstelling en de uitvoering van het pro marktbeleid onder Jeltsin in de jaren 90. Een van hun belangrijkste punten van kritiek op Poetin is dat hij niet ver genoeg is gegaan in het snijden in sociale programma's.
De Communistische Partij (KPRF), die zichzelf erop laat voorstaan sympathie voor de werkende mensen te hebben, is evenwel ook volledig toegewijd aan het Russische kapitalisme. De partij vertegenwoordigt die delen van de voormalige stalinistische bureaucratie die minder succesvol waren in de plundering van de staatsmiddelen na de liquidatie van de Sovjet-Unie. Zij baseert haar nationalistische aantrekkingskracht voor een groot deel op het bevorderen van anti-moslim of antisemitische vooroordelen. De Communistische Partij heeft consequent het begrotingsbeleid van het Kremlin gesteund, wat heeft geleid tot het afbreken van de overblijfselen van de verzorgingsstaat en de essentiële openbare infrastructuur.

KGB scenario

Premier Poetin beschuldigt de Verenigde Staten van het aanmoedigen van de demonstraties nadat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton opriep tot een onderzoek naar de beschuldigingen van de verkiezingsfraude. Daarmee haalde hij een oud KGB-scenario uit de mottenballen: ook in de Sovjet-Unie kwamen alle bedreigingen uit het buitenland en de KGB wist altijd haarfijn de bron aan te wijzen. Nooit lag de oorzaak bij de binnenlandse politiek of de Russische machthebbers. Hoewel veel van de liberale partijen in de Russische Federatie openlijk pro-Amerikaans zijn en nauwe banden hebben met het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en Washington er zeker naar streeft de protesten te manipuleren om zijn eigen strategische belangen verder uit te breiden, zijn de gevoelens van veel deelnemers aan de protesten een afspiegeling van de werkelijke en de breed gevoelde maatschappelijke onvrede in Rusland. De beslissing van bredere lagen van de bevolking om niet direct deel te nemen aan de grotendeels door de middenklasse gedragen protesten stamt voor een belangrijk deel uit de bittere ervaringen na de ontbinding van de Sovjet-Unie eind 1991, toen er sprake was van een 'democratische revolutie', die echter een dekmantel bleek te zijn voor de plundering van de staatsbedrijven en een massaal verlies aan banen opleverde, gevolgd door afbraak van de sociale voorzieningen en een dramatische verlaging van de levensstandaard. Het resultaat was een hoge economische polarisatie met enerzijds een mafia-achtige financiële oligarchie en anderzijds grote delen van een verarmde bevolking. Maar als het conflict binnen het politieke establishment toeneemt, zal ook dat deel van de bevolking onvermijdelijk deel gaan uitmaken van de strijd tegen het Poetinregime.

In deze brief sommeert het hoofd van de FSB in Sint-Petersburg de directeur van vKontakte.ru (Russische variant van Facebook) om een aantal accounts van critici van het Poetin-regime te sluiten.