Rusland naar dictatuur of concessies?

Wanneer ik uit mijn Petersburgse werkkamertje naar buiten kijk word ik geconfronteerd met een enorm reclamebord. Soms worden daar auto's aangeprezen, soms mobiele telefoons of de laatste aanbiedingen van de supermarktketen Okej, maar in november was er de braakverwekkende propaganda van de partij Verenigd Rusland te zien. Een gigantische foto van Dmitrij Kozak, één van de kopstukken van de partij, roept op om door op zijn partij te stemmen samen aan een toekomst te bouwen. Dat betekent dan een toekomst met hetzelfde stelletje dat nu het Kremlin en alle regeringsposten bezet houdt.

door Bas van der Plas/INSUDOK

Het Russische journaal, onder stevige controle van datzelfde Verenigd Rusland, wijdde elke dag per partij die aan de verkiezingen deelnam een minuut zendtijd. Maar Kozak was dagelijks op propagandapad in Sint-Petersburg en het verslag daarvan duurde steevast minimaal vijf minuten. Kozak ging van veelbelovend toekomstproject naar project. Inderdaad, laten zien hoe zijn partij aan de toekomst bouwt in een ongelimiteerde reclamecampagne voor wat de 'machtspartij' wordt genoemd. Een week voor de verkiezingen worden de eerste prognoses bekend, waaruit moet blijken dat de partij van de club van machthebbers de absolute meerderheid kwijt zou raken. Poetin, Medvedev en de anderen verdubbelden hun pogingen om 'het volk' toch vooral van de door hén uitgestippelde toekomst te overtuigen. Meer zendtijd op de door de overheid gecontroleerde kanalen, een verdere marginalisering van de oppositie en vooral meer populistische bangmakerij: “Als u niet op ons stemt gaat het helemaal fout met het land...”.

Kloof tussen macht en burgers

Wanneer op 5 december de eerste uitslagen bekend worden blijkt dat Verenigd Rusland toch een flink verlies heeft geleden. De partij komt onder de 50% van de stemmen uit. Maar dat heeft natuurlijk gegronde redenen. Verenigd Rusland had, net als de Communistische Partij tijdens de Sovjet-Unie, de touwtjes stevig in handen. De machtspartij zat in elke bestuurslaag, in elk overheidsorgaan. Daar was geen ruimte voor politieke tegenstanders, de Russische burgers speelden geen enkele rol en voelden zich niet vertegenwoordigd. Zo ontstond de spreekwoordelijke kloof tussen de macht en haar burgers. Het Kremlin reageerde met de verkiezingen in aantocht door hier en daar een post te wijzigen, maar het mocht allemaal niet baten. Ook de corruptie, die eerder toenam dan verminderde, ondanks alle beloften van Medvedev die steeds weer nieuwe anticorruptiecampagnes aankondigde, de onderling bekokstoofde ruil van posten tussen Medvedev en Poetin in september vorig jaar en de almaar toenemende inflatie zorgden voor de onvrede die uiteindelijk tot het verkiezingsverlies van 4 december heeft geleid.

Meteen na het bekend worden van de eerste uitslagen volgden wijdverbreide beschuldigingen van verkiezingsfraude, wat leidde tot demonstraties in Moskou en Sint-Petersburg. Uit beide steden kwamen meldingen van honderden arrestaties, waarbij de politie van geweldmisbruik werd beschuldigd. In de arrestantenbussen zouden mensen door leden van de oproerpolitie met hun hoofden tegen de metalen zijkanten geslagen zijn, arrestanten werden geschopt en in het gezicht geslagen. Alles met de kennelijke bedoeling om demonstranten af te schrikken en toekomstige deelname te demotiveren. Maar ondanks het intimiderende politiegeweld volgde op 6 december een nieuwe protestdemonstratie in Moskou. Daar werden duizenden leden en sympathisanten van de jeugdbeweging van Verenigd Rusland, 'Nashi' ('De Onzen'), ook wel de Poetinjugend genoemd, en een andere pro-Poetin jeugdgroep, 'Molodaia Gvardiia' ('De Jonge Garde'), gemobiliseerd om met trommels en megafoons de anti-Poetin demonstranten te overstemmen. Ook in Sint-Petersburg waren er weer demonstraties op de Nevsky Prospekt bij het warenhuis Gostiny Dvor, de traditionele verzamelplek van de oppositie.

Coalitie met de 'oppositie'?

Verenigd Rusland had tot 4 december 315 van de 450 zetels in de Doema. Sinds de verkiezingen van die dag is dat aantal verminderd tot 238 zetels, en zal er gedacht moeten worden aan een mogelijke coalitie met een of meer van de drie 'oppositie' partijen. Twee daarvan, de KPRF en de LDPR, voerden ultranationalistische en chauvinistische campagnes waarbij vooral de KPRF lijkt te hebben geprofiteerd van de in de afgelopen jaren onder het Poetin-regime ingezette rehabilitatie van Stalin (“In de tijd van Stalin heerste er tenminste orde en rust in het land“). Etnische spanningen werden door zowel KPRF als LDPR aangemoedigd met een campagne tegen de in Rusland woonachtige burgers uit de voormalige Sovjetrepublieken in de Kaukasus en Centraal-Azië en zij riepen op tot etnisch evenredige vertegenwoordiging van de Russen in de overheid, een eeuwig item van ultra-rechtse krachten. De derde 'oppositie' partij 'Rechtvaardig Rusland', werd geïnitieerd vanuit het Kremlin als een sociaaldemocratische veiligheidsklep en een poging om steun te geven aan Medvedev's mislukte programma van 'modernisering'.
Geen van deze drie partijen zal bezwaar hebben tegen toetreding tot een coalitie die door moet gaan met de voortdurende aanvallen van Poetin op de levensstandaard van de Russische bevolking. De begroting voor de jaren 2012-2014 voorziet in een enorme groei van het leger en het politieapparaat, en van drastische bezuinigingen op de sociale programma's. Elke partij die zou toetreden tot een coalitie met Verenigd Rusland zal een willige partner zijn en mede uitvoering aan dat programma moeten geven.

Genoeg van Poetin

Het is duidelijk dat een steeds groter deel van de Russische bevolking meer dan genoeg heeft van Poetin en zijn regime. Nadat Poetin ruim 10 jaar geleden aan de macht kwam was men nog hoopvol dat dit de sterke man zou zijn die orde en rust in het land zou creëren na de jaren van het zogeheten 'junglekapitalisme' onder Boris Jeltsin met een overwinning voor de Russische mafia en de oligarchen. Maar na tien jaar beloften en mooie woorden is men het echt zat. Groeiende onvrede over het achterblijven van de inkomsten in het huishouden ten opzichte van de almaar stijgende uitgaven, dure en voor velen ontoegankelijke gezondheidszorg, een levensverwachting voor Russische mannen van 58 jaar en vrouwen 73 jaar, hoge inflatie, uitzichtloosheid, het ontbreken van menswaardige sociale programma's die als ze er al zijn alleen toegankelijk zijn door het meedoen met de corruptie, met daarnaast een ongebreidelde zelfverrijking van de Kremlinclan (volgens sommige bronnen zou Poetin een privévermogen hebben van meer dan 20 miljard euro!) zijn vele druppels die de emmer laten overlopen.

De mythe dat 'Poetin onverslaanbaar is' blijkt verleden tijd. Het regime van het duo Medvedev en Poetin, dat lange tijd als stabiel werd gezien, wordt nu geconfronteerd met een diepe crisis, met de demonstraties als een eerste uiting van groeiende onvrede onder de Russische bevolking. Deze onvrede sluimerde al veel langer, maar door de ophef over het verloop van de parlementsverkiezingen ontstond een aansprekend punt van mobilisatie. Oorspronkelijk werden de protesten voornamelijk geleid door de liberale oppositie. De Communistische Partij, de partij Rechtvaardig Rusland en andere groepen ondersteunden de protesten pas toen de omvang van de volkswoede duidelijk werd. De Solidarnost partij van Garry Kasparov, de schaakkampioen die politicus werd en een pro-Amerikaans en vrije markt programma omarmt, speelde een centrale rol in het organiseren van een demonstratie in Moskou op 10 december. Tijdens deze demonstratie waren de eisen die door de organisatoren gesteld werden uitsluitend gericht op politieke rechten. Op geen enkele wijze werd getracht de mate van verzet te verhogen door bijvoorbeeld ook aandacht te vragen voor de ondraaglijke levensomstandigheden van een meerderheid van de bevolking of de rol van het Kremlin in de verdediging van de super-rijken in het land.

'Oplichters en dieven'
Zowel op de demonstraties als in de internationale pers werd de slogan, bedacht door Alexej Navalny, dat Verenigd Rusland een partij van 'oplichters en dieven' is, op grote schaal gepromoot. Daarin weerklinkt de ervaring van veel mensen met de officiële Russische politiek. Navalny mag dan een criticus van het Kremlin zijn, hij is ook een uithangbord van uiterst rechts met een agressieve anti-immigratie houding, die hij op recente bijeenkomsten van Russische neonazi's naar voren heeft gebracht. Hij nam deel aan de Russische Mars in maart 2011, een evenement dat jaarlijks wordt georganiseerd door neofascisten en ultra-nationalisten, die onder meer eisen dat het Kremlin stopt met 'het voeden van de Kaukasus'.
In Moskou en Sint-Petersburg leken de deelnemers voor een groot deel te komen uit de middenklasse, mensen die in de eerste plaats gedreven werden door diepe onvrede met het repressieve karakter van het Kremlin regime. Maar ook was er een diepe vervreemding ontstaan van de bevolking met het hele politieke proces, de spreekwoordelijke kloof tussen volk en machthebbers. Een van de spandoeken die op de demonstratie in Moskou te zien was bevatte de tekst 'We hebben niet gekozen voor deze klootzakken. We hebben gestemd op andere klootzakken. Wij eisen een hertelling'. Maar ondanks het feit dat tot nu toe de betogingen voornamelijk werden gedomineerd door lagen van de stedelijke middenklasse, is de heersende elite zich er terdege van bewust dat een vergelijkbaar niveau van ontevredenheid op alle maatschappelijke niveaus bestaat, zeker ook bij de werknemers en gepensioneerden, waar de afkeer van de corrupte heerschappij van het Kremlin wordt gecombineerd met intense woede over de verslechtering van de levensomstandigheden en een hoog niveau van sociale ongelijkheid. Torenhoge prijzen voor voedsel en elementaire voorzieningen hebben in de afgelopen jaren het Russische volk getroffen. Het grote verlies aan steun voor Verenigd Rusland bij de parlementsverkiezingen was dan ook kenmerkend voor de ontgoocheling van de samenleving als geheel.

KGB scenario
Premier Poetin beschuldigde de Verenigde Staten van het aanmoedigen van de demonstraties nadat de minister van buitenlandse zaken Hillary Clinton opriep tot een onderzoek naar de beschuldigingen van de verkiezingsfraude. Daarmee haalde hij een oud KGB-scenario uit de mottenballen: ook in de Sovjet-Unie kwamen alle bedreigingen uit het buitenland en de KGB wist altijd haarfijn de bron aan te wijzen. Nooit lag de oorzaak bij de binnenlandse politiek of de Russische machthebbers. Hoewel veel van de liberale partijen in de Russische Federatie openlijk pro-Amerikaans zijn en nauwe banden hebben met het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en Washington er zeker naar streeft de protesten te manipuleren om zijn eigen strategische belangen verder uit te breiden, zijn de gevoelens van veel deelnemers aan de protesten een afspiegeling van de werkelijke en de breed gevoelde maatschappelijke onvrede in Rusland. De beslissing van bredere lagen van de bevolking om niet direct deel te nemen aan de grotendeels door de middenklasse gedragen protesten stamt voor een belangrijk deel uit de bittere ervaringen na de ontbinding van de Sovjet-Unie eind 1991, toen er sprake was van een 'democratische revolutie', die echter een dekmantel bleek te zijn voor de plundering van de staatsbedrijven en een massaal verlies aan banen opleverde, gevolgd door afbraak van de sociale voorzieningen en een dramatische verlaging van de levensstandaard. Het resultaat was een hoge economische polarisatie met enerzijds een mafia-achtige financiële oligarchie en anderzijds grote delen van een verarmde bevolking. Maar als het conflict binnen het politieke establishment toeneemt, zal ook dat deel van de bevolking onvermijdelijk deel gaan uitmaken van de strijd tegen het Poetinregime.

Dictatuur of concessies?

Op zaterdag 24 december 2011 kwamen weer vele tienduizenden demonstranten bijeen in Moskou, in Sint-Petersburg, Novosibirsk en een aantal andere steden. De protestacties werden georganiseerd door een comité van liberale, pro-westerse partijen, zoals Parnas, Jabloko en Solidarnost, samen met sociale activisten en journalisten. Voormalig minister van Financiën Aleksej Koedrin en miljardair Mikhail Prokhorov, presidentskandidaat op 4 maart, waren onder degenen die de Moskouse demonstratie bijwoonden en toespraken. Nadat premier Vladimir Poetin de protesten op de nationale televisie had afgewezen, beloofde president Dmitri Medvedev verkiezingen voor de post van gouverneur opnieuw in te voeren en om registratie mogelijk te maken voor politieke partijen. Deze aankondigingen werden door de liberale krant 'Kommersant Daily' geprezen als 'grote hervormingen'.
Koedrin schreef een column in Kommersant waarin hij opriep tot 'vorming van een nieuwe, grote vrijmarktpartij'. Een andere spreker was Ksenia Sobtsjak, tv-presentator en de dochter van Anatoli Sobtsjak, de burgemeester van Sint-Petersburg in de jaren 90, die door velen wordt beschouwd als de politieke mentor van Vladimir Poetin. Met de oproep om een nieuwe partij te vormen, riep ze de demonstranten op te 'vechten tegen de druk van het Kremlin'. Door een meerderheid van de demonstranten werden zowel Sobtsjak als Koedrin uitgejouwd wegens de openlijk pro-Kremlin toespraken. Maar het feit dat beiden waren uitgenodigd om te spreken onderstreept dat de organisatoren poogden om de beweging in een rechtse richting te leiden.
De organisatoren van de protesten vermeden zorgvuldig een aantal politieke kwesties, beperkten zich tot eisen voor 'transparantie' en 'eerlijkheid'. Een volgende protestbijeenkomst werd door de organisatoren gepland voor februari, om het Kremlin 'de tijd te geven om enkele van de pro-markthervormingen, waarop zij heeft gezinspeeld in reactie op de protesten, door te zetten'.
Deze beslissing onderstreept het feit dat de 'oppositie' partijen en de sociale lagen die ze zeggen te vertegenwoordigen, evenals het Kremlin proberen een politieke confrontatie, die bredere lagen van de bevolking tot actie zou kunnen brengen, te voorkomen. Ze zijn zich er zeer van bewust dat een groot deel van het Russische volk in conflict zou kunnen komen met het Poetin-regime. Het Kremlin heeft op de demonstraties gereageerd door kleine concessies te doen aan de geprivilegieerde sociale lagen die actief zijn in de protesten. De wijzigingen in de registratiewet voor politieke partijen en de voordracht van kandidaten zoals door Medvedev voorgesteld, werden onmiddellijk voorgelegd aan het Russisch parlement, de Doema. Zij zullen in werking treden in 2013. Ook werd aan de mensenrechtencommissie van het Kremlin, benoemd door president Medvedev, opdracht gegeven om de beschuldigingen van verkiezingsfraude te onderzoeken en werd het hoofd van de centrale kiescommissie, Vladimir Tsjoerov, ontslagen. Beide punten waren de belangrijkste eisen van de demonstranten.

De Russische bevolking ontwaakt langzaam maar zeker uit een apathie die twee decennia geduurd heeft. De verkiezingsresultaten waren nog een zeer matige weerspiegeling van de wijdverspreide woede die in het land heerst. De woede die zich nu verder aan het opbouwen is zal vroeg of laat uitbarsten in de straten van de Russische steden. Dan zal het Poetinregime zich alleen nog kunnen handhaven door het instellen van een junta en de inzet van ongekend geweld. Kijkt een nieuwe dictatuur al om de hoek van het Rode Plein of zal het toch tot concessies komen? Een eerste toets worden de presidentverkiezingen van 4 maart. De nabije toekomst zal het antwoord moeten geven, maar laat de bevolking waakzaam zijn!

(Geschreven voor het tijdschrift De AS nr. 177 -2012)