Rusland terug naar de wapenwedloop?

Op zondag 11 september 2006 maakte minister van defensie Sergej Ivanov bekend dat de Russische marine met succes een intercontinentale ballistische raket had gelanceerd vanaf een atoomonderzeeër in de omgeving van de Noordpool. De atoomonderzeeër K-84 lanceerde de raket op de zaterdag ervoor, met drie proefkernkoppen die alle drie het doel raakten: een testgebied op een marinebasis in Archangelsk-oblast aan de Barentszee. Het verslag van Ivanov over de lancering werd via de televisie uitgezonden in de vorm van een boodschap aan president Poetin.

Door Vadim Donetsky/INSUDOK

De lancering van een intercontinentale raket door de marine van de Russische Federatie roept evenwel de nodige vraagtekens op, bijvoorbeeld over de status van de door de Russen ondertekende overeenkomst over de vermindering van kernwapens. Voor de prowesterse oppositie in de Russische Federatie was de door Ivanov bekendgemaakte testlancering weer eens een gelegenheid om fors uit te halen naar de politieke lijn van het Kremlin.
Tegen de achtergrond van de verslechterende Russisch-Amerikaanse betrekkingen doemt ook de vraag op waarom er juist nu –voor het eerst sinds elf jaar- weer proeven worden genomen met intercontinentale raketten die kernladingen kunnen dragen.

De raket van het type ‘Sineva' werd afgevuurd door de strategische atoomonderzeeër K-84 ‘Ekaterinburg' vanuit een polynia (een niet bevroren wateroppervlak temidden van ijs) in het poolijs van de Noordpool naar het militaire oefenterrein Kizja op kaap Kanin Nos in de provincie Archangelsk in het noorden van de Russische Federatie. De basis grenst aan de Barentszee, berucht als dumpplaats voor afgeschreven of verongelukte atoomonderzeeërs en op tragische wijze ook bekend geworden door de ramp met de onderzeeër ‘Koersk'.

supermacht

Dat de lancering van de raket succesvol was werd openlijk op de Russische televisie bekendgemaakt door minister van defensie Ivanov vanaf de mijnenveger ‘Nastojtsjivyj' op de marinebasis Baltijsk in Kaliningrad-oblast aan de Oostzee. Trots berichtte Ivanov aan president Poetin dat de lancering geslaagd was. Nu er voor het eerst sinds elf jaar weer een dergelijke proeflancering plaatsvond kan er gedacht worden dat de Russische Federatie wil aantonen weer tot de ‘grootmachten' te behoren die in gereedheid zijn voor een nucleaire oorlog en materieeltechnisch in de omstandigheden verkeren van het toebrengen van een ‘antwoordoffensief' op welke dreiging dan ook. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie aan het eind van 1991 leed de voormalige supermacht een tijd aan een ‘verliezerssyndroom' en speelde internationaal nog slechts een rol op het tweede plan. Met het aantreden van president Poetin in 2001 wordt weer getracht Rusland een leidende rol te laten spelen op het wereldtoneel, met de organisatie van de G8-top deze zomer in Sint Petersburg als voorlopig laatste wapenfeit. Dat Rusland ook militair weer een leidende rol wil spelen blijkt uit de hervatting van de oefening met intercontinentale raketten.

verplichtingen

Het belangrijkste van de oefening was evenwel niet de bekendmaking door Ivanov dat ‘Rusland klaar is voor een nucleaire oorlog', maar de omstandigheden waaronder de oefening plaatsvond. Uit de woorden van Ivanov bleek namelijk dat er ‘drie multifunctionele onderzeeërs op een militaire veldtocht waren die kernwapens aan boord hadden'. Juist uit deze woorden volgt dat de oefening van de Russische marine plaatsvond in strijd met de internationale verplichtingen van Rusland. De pro-westerse oppositie in Rusland reageerde meteen door te stellen dat ‘uit het feit dat Poetin Ivanov dankte voor zijn verslag en hem vroeg deze dank ook door te geven aan zijn ondergeschikten, kan worden begrepen dat de schending van de door Rusland ondertekende internationale verplichtingen voor de hoogste commandant geen nieuws is'.

In oktober 1991 werd op initiatief van de toenmalige Amerikaanse president George Bush sr voorgesteld om het aantal tactische (niet-strategische) kernwapens aanzienlijk te beperken. Michail Gorbatsjov, toen president van de nog bestaande Sovjet-Unie, sloot zich bij het initiatief aan en kondigde maatregelen aan om het sovjetpotentieel aan tactische kernwapens drastisch te verminderen. In januari 1992, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, werd het initatief tot vermindering van tactische kernwapens nog eens bekrachtigd door de Russische president Boris Jeltsin en een akkoord werd getekend, waarbij zich later ook Groot-Brittannië aansloot. In overeenstemming hiermee zouden door de ondertekenaars een groot deel van de tactische kernwapens, de militaire bunkers waaruit vanaf de grond tactische raketten konden worden afgevuurd en de atoommijnen worden vernietigd. Rusland vernietigde de helft van de lanceerinstallaties voor de PRO- en PVO-raketten en de resterende werden gecentraliseerd opgeslagen. Alle niet-strategische kernladingen werden weggehaald uit de marineschepen en onderzeeërs, een derde deel werd vernietigd en de overige opgeslagen op de diverse marinebases. Dat was althans de officiële versie.

Verdenking

Nu lijkt het er evenwel op dat de Russische militaire en politieke leiding niet geheel conform de waarheid hebben gehandeld en de op zich genomen verplichtingen, voortvloeiend uit bovengenoemde akoorden, niet zijn nagekomen. Op zondag 11 september maakte Ivanov aan zijn president letterlijk het volgende bekend, uitgezonden via de Russische televisie: ”...er waren vijf strategische en drie multifunctionele onderzeeërs op militaire patrouille. De schepen onderscheidden zich in het uitvoeren van hun opdrachten, de een intercontinentaal, de ander multifunctioneel, en aan boord van ieder van hen waren er kernwapens...”. Door het ratificeren van de akkoorden over de vermindering van kernwapens door de Russische Federatie mogen de strategische onderzeeërs nog voorzien zijn van kernraketten, maar de multifunctionele absoluut niet. De verdenking dat Rusland de verplichtingen over de niet-strategische kernwapens niet naleeft ontstond echter al langer geleden. Bronnen in het Ministerie van Defensie hadden al eens beweerd dat de lanceerinstallaties voor de tactische Tochka-M raketten niet volledig waren ontmanteld. En ook kan men nog steeds zoeken naar een redelijke verklaring waarom de marineleiding destijds pertinent weigerde om militaire reddingswerkers uit Navolanden toe te laten tot de gezonken onderzeeër ‘Koersk'. Waren zij bang dat er aan boord onwettige kernwapens werden ontdekt van de typen Granat en Granit? Als onderdeel van de atoombewapening werden de langeafstands kruisraketten van het type ‘Granat' en ‘Granit' in grote aantallen geïnstalleerd op de multifunctionele Russische onderzeeërs. De raketten van het type ‘Granat' hebben evenwel nooit bestaan in een conventionele vorm en voorzover de raket van dit type werd geïnstalleerd na de genoemde overeenkomst uit 1991 en 1992 kan worden geconcludeerd dat dit deel van de kernbewapening nooit werd ontmanteld.

wapenwedloop

De prowesterse oppositie in de Russische Federatie nam de woorden van Ivanov meteen onder vuur: “Onze leiders geven Rusland op deze manier de reputatie van een land van gewetenloze bedriegers. Zij logen voortdurend over de Koersk, zij logen over Beslan. Zij logen tegen de eigen bevolking en nu is ook nog gebleken dat in alle geniep de belangrijke overeenkomst over de beperking van kernwapens werd geschonden”. Ook werd het verwijt gemaakt dat Rusland blijkbaar opnieuw een wapenwedloop wil veroorzaken: “ Wanneer het al noodzakelijk zou zijn om afstand te doen van de verplichtingen voor atoomontwapening, waarom wordt dit dan niet gedaan langs de diplomatieke kanalen, zoals dat wordt gedaan in de praktijk van de internationale verhoudingen? Waarom niet een openlijk verklaring over de oorzaken van de hervatting van de voor Rusland moordende wapenwedloop?”

Overigens werd ook in de maand september zonder duidelijke oorzaak of reden op het laatste moment de al veel eerder overeengekomen oefening ‘Torgau-2006' afgelast. In deze oefening zouden de Russen samen met Amerikaanse militairen trainen in een vredesmacht in de provincie Nizjni Novgorod. En ook de oefening nabij de stad Pskov, die was bedoeld als training in antiterrorismebestrijding, samen met Navotroepen, werd zonder vermelding van een reden afgelast. “Poetin en Ivanov veranderen Rusland in een gedeklasseerd land,” reageerde de oppositie furieus, “in een land dat erom bekend staat zich niet aan zijn woord te houden, dat niet de eigen ondertekening van akkoorden erkent en zijn verplichtingen niet nakomt'.