Balanceren tussen maatregelen en verlies populariteit

Anti-alcoholcampage in Rusland

Vandaag de dag wordt in Rusland jaarlijks per hoofd van de bevolking, dus inclusief pasgeborenen, 18 liter zuivere alcohol verbruikt. Dat is meer dan tweemaal zo hoog als het niveau dat de Wereldgezondheidsorganisatie beschouwt als zijnde een gevaar voor de gezondheid en 'levensbedreigend'. En uit cijfers van het Russische Ministerie van gezondheid blijkt dat meer dan 2,5 miljoen Russen aan alcoholisme lijden en dat er in 2007 meer dan 75.000 aan de gevolgen hiervan overleden. Meer dan de helft (52%) van alle sterfgevallen in Rusland heeft alcoholmisbruik als oorzaak, wat in schril contrast staat met de 4% op wereldschaal.

door Bas van der Plas/INSUDOK

In de tweede helft van de jaren 80 van de vorige eeuw werd tijdens het bewind van Mikhail Gorbatsjov dit probleem ook al onderkend en naast de bekende politiek van perestrojka en glasnost startte Gorbatsjov ook zijn anti-alcoholcampagne. De verkoop van alcoholhoudende dranken werd aan banden gelegd, wat enorme rijen voor de winkels opleverde. Een ander gevolg was dat er in levensmiddelenwinkels geen suiker meer te koop was en ook producten als eau de cologne werden schaars. Na het afkondigen van de anti-alcoholcampagne gingen de Russen massaal over op het zelf stoken van alcohol, in het Russisch heet dat 'samogon'. Als een epidemie breidde het stoken zich uit over de hele Sovjet-Unie: van de grootste steden tot de kleinste dorpjes. De omvang van de geleverde productie was enorm: volgens onderzoeken uit die periode konden sommige thuisstokers zelfs concurreren met de drankfabrieken.

Mislukking

De alcoholcampagne van Gorbatsjov liep uit op een grote mislukking en Gorbatsjov zelf raakte veel van zijn populariteit kwijt. In de jaren 90, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, nam het alcoholgebruik weer enorm toe. Voornaamste oorzaken waren de onzekerheid over de toekomst en de chaotische situatie in het land, die massaal naar de fles deden grijpen. Voor velen werd de drank in de winkels te duur, wat een illegaal circuit van slechte alcohol opleverde die duizenden Russen jaarlijks het leven kostte. Van overheidswege werd getracht het alcoholgebruik in te perken, althans om van de sterkere dranken over te gaan naar het drinken van bier. Nu lopen mannen en vrouwen, jongeren en ouderen van de vroege ochtend tot diep in de nacht met flessen bier op straat. Alcoholhoudende dranken zijn overal te koop. Van overheidswege worden er slechts wat oppervlakkige maatregelen genomen. Zo is de alcoholverkoop in de buurt van metrostations verboden en mogen de supermarkten en winkels, die 24 uur geopend zijn, vanaf 11 uur 's avonds tot in de vroege ochtend geen sterke drank verkopen. Bier en wijn zijn wel toegestaan.

Njet..
Anti-alcoholaffiche uit de Sovjetperiode...

In deze situatie, waarin alcoholhoudende dranken overal te koop zijn zou je denken dat een verschijnsel als samogon tot het verleden behoort. Maar dat is niet zo. Volgens cijfers van Russische deskundigen zou er jaarlijks voor een bedrag van 35 miljard roebel aan illegale alcohol worden geproduceerd. Dat komt omgerekend neer op bijna een miljard euro. Over dat bedrag worden uiteraard geen belastingen en accijnzen betaald. Bovendien is het zo dat er in de huidige wetgeving zelfs geen maatregelen zijn opgenomen die de zelfstokers ter verantwoording kunnen roepen, zolang zij stoken voor 'eigen gebruik'. De enigen die veroordeeld zouden kunnen worden zijn degenen die aantoonbaar de productieregels overtreden door alcohol te stoken met het doel die te verhandelen.

Bierconsumptie

Deze situatie heeft bij een aantal leden van het Russische parlement voor verontrusting gezorgd. En ook de Russische president Medvedev bemoeit zich actief met de alcoholsituatie in het land. Hij bezint zich vooral op maatregelen tegen de enorm gestegen consumptie van bier, vooral onder jongeren en vrouwen. Zo moet bier alleen nog verkrijgbaar worden in blikjes van maximaal 33 cl en moet de verkoop van alcohol aan jongeren onder de 18 strafrechtelijk kunnen worden vervolgd. In de jaren negentig werd de introductie van bier juist nog gestimuleerd vanuit de verwachting dat dit een matigende werking zou hebben op het gebruik van vodka. Nu blijkt “dat bier voor tieners de toegangspoort is naar het alcoholisme”’, zoals een expert vertelde aan de Russische editie van Newsweek. De regering stelt dan ook voor om de belastingen op bier te verhogen en de reclame aan banden te leggen. Maar experts zijn sceptisch over deze maatregelen. Het grootste probleem is en blijft nog altijd de sterke drank, vodka, en die wordt in de maatregelen nauwelijks aangetast. Ongeveer de helft van de vodkamarkt is illegaal.
Het parlementslid Gennady Gudkov van de partij 'Rechtvaardig Rusland' stelt voor om in de wetgeving op te nemen dat degene die samogon produceert met het doel die te verkopen een boete kan krijgen van 5000 roebel (ongeveer 115 euro volgens de huidige koers). En wanneer de aldus gestrafte binnen een jaar voor de tweede keer wordt betrapt zou hij tot twee jaar werkstraf moeten kunnen worden veroordeeld.
Het is moeilijk te zeggen of de genoemde maatregelen voldoende schrik zullen aanjagen om de meesters van het illegale stokersgilde van hun activiteiten af te houden. Zoals de praktijk aantoont zijn de illegale stokers vindingrijk genoeg om manieren te vinden de straffen te ontlopen. De prijzen van vodka zijn bij de illegale stokers lager dan in de winkels. En daarom weten zij dat er altijd klandizie zal zijn.

Overheidspolitiek

De laatste tijd dringt het thema alcohol weer vaker in de media door. En daar is ook alle reden voor. Het alcoholgebruik dat per hoofd van de bevolking 18 liter per jaar bedraagt is een angstwekkend hoog getal. En daarom hoeft het niemand te verbazen wanneer president Dmitri Medvedev opdracht gaf tot het uitwerken van een “concept van een overheidspolitiek voor de vermindering van het misbruik van alcohol en de preventie van alcoholisme”. Bovendien vraagt de president aan het parlement om een serie maatregelen te nemen die gericht zijn op de strijd tegen de (openbare) dronkenschap. Nu zijn dronken mensen een bij het alledaagse straatbeeld behorend verschijnsel en ook het aantal verkeersongevallen dat door alcoholgebruik wordt veroorzaakt neemt dramatisch toe. Onder de te nemen maatregelen staat nadrukkelijk geen verbod op de verkoop van alcohol, of de zeer gelimiteerde verkoop, zoals ten tijde van Gorbatsjov. Zowel Medvedev als Poetin weten dat zij door dat soort maatregelen niet alleen het paard achter de wagen spannen maar ook hun eigen populariteit snel naar een nulpunt zullen brengen. De hele geschiedenis van bestrijding van de ijzeren draak, zoals de vodka wel genoemd wordt, getuigt van haar ineffectiviteit. En dat leidt dan tot in principe marginale maatregelen als het beperken van de verkoop van zwakalcoholische dranken, waaronder bier en het in Rusland zeer populaire gin-tonic, tot blikjes en flesjes van 330 milliliter.

Groepsdrinken

De strijd tegen alcoholgebruik in Rusland sleept zich, overigens net als de strijd tegen corruptie, al honderden jaren voort. En er werden in de loop van de geschiedenis al vele maatregelen uitgeprobeerd. Bijvoorbeeld in de jaren voor 1917 werd er in het Russische Rijk getracht om de inhoud van de verpakkingen te manipuleren. Hoofdzakelijk langs de weg van vergroting: vodka werd verkocht in drieliter blikken en zelfs in emmers. De bedoeling was simpel: een grotere verpakking is duurder en dat betekent vooral dat voor het aanschaffen en leegdrinken een hele groep liefhebbers van de 'ijzeren draak' vereist is. Maar, zoals de resultaten lieten zien, hadden ook deze maatregelen geen enkel effect. Gevolg was wel het groepsdrinken. En in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw kon je bij kiosken waar vodka verkocht werd nog mannen zien staan die een of twee vingers op de kraag van hun jas legden om aan te geven dat zij nog een of twee anderen zochten om samen een fles vodka te kopen en die gedrieën leeg te drinken tegen gemeenschappelijke betaling.
Ook de verkleining van de omvang van de verpakking zal de prijs van alcoholhoudende dranken toegankelijker maken. In de jaren 90 van de 20e eeuw was er een periode dat de vodka werd gebotteld in bekertjes die eigenlijk voor 100 gram yoghurt bestemd waren. Daar is men toen gauw van teruggekomen.
Hoe het ook zij, Rusland staat weer aan het begin van een nieuwe, de zoveelste, anti-alcoholcampagne... afwachten of deze effectief zal blijken.