TE VERSCHIJNEN:

Opium, religie in het oude en nieuwe Rusland

Hier een voorpublikatie van een deel van de epiloog uit het te verschijnen boek 'Opium, religie in het oude en nieuwe Rusland'. De inhoud van dit boek is ondermeer: de Russisch orthodoxe kerk, haar geschiedenis en huidige betekenis; religie en onderwijs; religie en de Staat; niet-orthodoxe christelijke geloofsovertuigingen; sekten in Rusland (ondermeer Scientology, de Moonsekte, specifiek Russische sekten); islam in Rusland; Russisch boeddhisme; Sjamanisme.

auteur: Bas van der Plas
verschijning: voorjaar 2010 (?)

De cultureel-ideologische rol van de orthodoxie in de hoedanigheid van Russisch nationaal symbool, sleutel van de nationale identiteit, is zeker niet gering in het ideologische en politieke leven van het land. Maar er is meer. De restauratieve stemmingen zijn na de ineenstorting van het communisme onvermijdelijk. Alle volkeren van het vroegere sovjetimperium 'keren terug naar zichzelf'. Voor de volkeren die in hun pre-sovjet verleden een democratische staatsvorm hadden is het combineren van restauratie en democratische modernisering niet moeilijk. Maar voor de Russen en andere volkeren, die in hun pre-sovjet verleden geen weet hebben van democratie zijn de restauratieve en democratische aspiraties van de maatschappij in tegenspraak met elkaar. Het massabewustzijn van het Russische volk vindt een onverwachte uitweg uit die tegenstrijdigheid: restauratieve dagdromerij, die bijna exclusief in de richting van 'spiritualiteit' gaat.
De spiritualiteit van de Russisch-Orthodoxe kerk uit zich in het optreden en de preken van de patriarch en een groot deel van de bisschoppen vooral met een sociale tendens, zij beklemtonen de noodzaak van het leven in eenheid, in vrede, zonder verschillen en achting voor de machthebbers. Daarom heeft de Russisch-Orthodoxe kerk steun van de staat, kunnen Medvedev en Poetin naast de patriarch in de Christus Verlosser kathedraal staan, en weet de overheid dat zij van kerkelijke zijde weinig of geen kritiek zal verwachten. De Russische geschiedenis leert bovendien dat eenheid vooral sterk aanwezig is onder dictatuur. Het forum waardoor het Moskouse Patriarchaat bijdraagt aan de 'algemene eenheid' is de wereldomvattende Russische Synode, een permanent functionerende kerkelijk-maatschappelijke organisatie. Het Patriarchaat streeft naar het aantrekken van de belangrijkste politieke krachten en vertegenwoordigers van alle takken van de overheid richting deze Synode. De basisgedachte die op dit soort bijeenkomsten door de kerkelijke hiërarchie aan de politiek wordt overgebracht is de noodzaak van het overwinnen van tegenstellingen in de maatschappij, het bereiken van eenheid en consensus. De orthodoxie wil hiermee de rol van 'spirituele samenvoeger' van de natie spelen en om die positie te bereiken voert het Moskouse Patriarchaat een ware 'Koude Oorlog' tegen de religieuze minderheden, in de eerste plaats tegen protestanten en katholieken. Er ontvouwt zich een propagandistische campagne tegen de sekten, westerse missionarissen, de expansie van het Vaticaan. Daartoe gebruikt het Patriarchaat geen religieuze, maar in essentie politieke argumenten: “de aanwezigheid van niet-orthodoxen brengt een verdeeldheid in de maatschappij” en “zij vernietigen de Russische cultuur en de nationale gebruiken”.
Wanneer men dit alles optelt roept deze tendens van de ontwikkeling van een religieus bewustzijn in Rusland onrust op, want zij draagt bij tot isolationisme, antidemocratische tendensen, nationale conflicten. De kerk streeft naar het uitoefenen van invloed op de maatschappij, maar omgekeerd beïnvloeden de maatschappij en de overheid ook de kerk. Ondanks dat het aantal praktiserende gelovigen in de Russische Federatie klein is ziet men de orthodoxie niet alleen als een nationaal symbool, maar ook als de bron van culturele, morele en ideologische waarden. Aan de parlementsverkiezingen van 2 december 2007 nam geen uitgesproken religieuze partij deel. Er is geen Orthodoxen Unie, een Orthodox Democratisch Appèl of Staatkundig Orthodox Verbond. Maar alle politieke partijen in Rusland zijn in meerdere of mindere mate Russisch-Orthodox georiënteerd, ook als zij liberaal of communistisch heten.