Veiligheidspact van zes voormalige Sovjetrepublieken

“Ons antwoord aan de NAVO“ en de aap uit de mouw...

Op woensdag 4 februari 2009 werd in Moskou het Veiligheidspact ondertekend door vertegenwoordigers van de Russische Federatie, Armenië, Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië, Tadjikistan en Oezbekistan. Het pact voorziet in de oprichting van een snel inzetbare strijdmacht van ongeveer tienduizend manschappen onder centrale leiding. Het korps vergroot de militaire dimensie van het al bestaande bondgenootschap dat functioneerde binnen het raam van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS), en dat totnutoe vooral een rol had als forum voor overleg op veiligheidsgebied.

Door Bas van der Plas/INSUDOK

Het nieuws over ondertekening van het Veiligheidspact werd op de avond van 4 februari door de meeste Russische televisiejournaals gebracht onder de titel “Ons antwoord aan de NAVO”. En inderdaad lijkt Moskou nu eindelijk een middel te hebben gevonden om adequaat te reageren op de uitbreiding van de NAVO aan de grenzen van de Russische Federatie.

Nog tijdens zijn toespraak in München, tijdens de Conferentie over Veiligheidspolitiek op 10 februari 2007, haalde de toen nog Russische president Poetin fel uit naar de NAVO en haar uitbreidingspolitiek: “Het komt erop neer dat de NAVO haar frontlijnkrachten aan onze grenzen heeft geplaatst, terwijl wij voortgaan met ons strikt te houden aan de verplichtingen uit het Verdrag en helemaal niet reageren op deze acties. Ik denk dat het duidelijk is dat de uitbreiding van de NAVO geen enkel verband houdt met de modernisering van de Alliantie of met het verzekeren van veiligheid in Europa. Integendeel, het vormt een serieuze provocatie die het niveau van wederzijds vertrouwen neerhaalt. En wij hebben het recht om te vragen tegen wie deze uitbreiding gericht is. En wat gebeurde er met de verzekeringen van de Westerse partners die zij maakten na de opheffing van het Warschaupact? Waar zijn deze verklaringen vandaag? Niemand kan ze zelfs maar herinneren. Maar ik sta mezelf toe om dit publiek te herinneren aan wat er is gezegd. Ik zou willen citeren uit de toespraak van mr. Woerner, secretaris-generaal van de NAVO, in Brussel op 17 mei 1990. Toen zei hij: "het feit dat we bereid zijn om geen NAVO-troepen te legeren buiten het grondgebied van Duitsland geeft aan de Sovjet-Unie een stevige veiligheidsgarantie". Waar zijn deze garanties? “

Voormalige Sovjetrepublieken als Oekraïne en Georgië streven openlijk naar het lidmaatschap van de NAVO , dat is dan tevens een van de redenen waarom de betrekkingen van Moskou met Kiev en Tbilisi voortdurend onder spanning staan. Georgië reageerde op de Russische tegenstand met de opmerking dat de 'ambtenaren in het Kremlin zich nog steeds vereenzelvigen met de Sovjet-Unie en daarom de NAVO blijven koppelen aan de Koude Oorlog'. De Georgische staatssecretaris van defensie, Mamuka Kudava putte zich uit om de NAVO de hemel in te prijzen vanwege de 'grote aandacht' die het bondgenootschap besteed aan de 'stabiliteit van haar lidstaten'. "Het principe van de NAVO is," zei Kudava nog in 2006 voor de Georgische televisie, "dat Georgië, net als ieder ander kandidaat-lid, al het mogelijke zou moeten doen om garanties voor de veiligheid van de eigen regio te scheppen"

Basis in Kirgizië

Tegelijk met de ondertekening van het Veiligheidspact werd door de regering van Kirgizië een wetsvoorstel ingediend om een Amerikaanse basis, die functioneert sinds de inval in Afghanistan, te sluiten. Ook deze bekendmaking laat duidelijk de hand van Moskou zien. De Russische president Medvedev herhaalde in zijn persconferentie op 4 februari eerdere Russische uitspraken over “volledige samenwerking met Washington bij de stabilisering van Afghanistan”. De president van Kirgizië, Koermanbek Bakijev had dinsdag al laten weten dat de basis, op het terrein van de luchthaven Manas bij de hoofdstad Bisjkek, zou worden gesloten. Deze bekendmaking is vrijwel zeker het resultaat van de aankondiging van Rusland dat het Kirgizië miljardensteun zal verlenen. De Amerikaanse basis in de voormalige Sovjetrepubliek Kirgizië was van het begin af aan een doorn in het oog van Moskou. De Kirgizische regering verklaart nu de basis te willen sluiten omdat die zijn doel heeft vervuld. Volgens Bisjkek zijn in Afghanistan “alle voorwaarden voor het stabiel functioneren van een regering aanwezig”. Ook werd als argument gebruikt dat er onder de Kirgizische bevolking toenemende weerstand ontstaat tegen de aanwezigheid van de Amerikanen. Zij wijst op Amerikaanse tegenwerking van een onderzoek naar de dood van een Kirgizische vrachtwagenchauffeur die bij een controle bij de ingang van de basis door een Amerikaanse militair werd doodgeschoten.

Troepen in Afghanistan

Nog in januari van dit jaar zei David Petraeus, commandant van de operaties in Afghanistan en Irak, bij een bezoek aan de basis in Kirgizie dat die een grote rol zou spelen bij het opvoeren van de troepensterkte in Afghanistan waar conform het plan van de nieuwe Amerikaanse president Obama dit jaar 30.000 extra manschappen heengestuurd zullen worden. Tijdens de persconferentie in Bisjkek zei Petraeus ook dat de Verenigde Staten jaarlijks 150 miljoen dollar bijdraagt aan de Kirgizische economie, inclusief 63 miljoen dollar huur voor Manas. Moskou beloofde Kirgizië dinsdag 1,5 miljard euro aan leningen en 115 miljoen euro aan financiële steun. Vanuit de basis Manas worden straaljagers die over Afghanistan vliegen van brandstof voorzien en luchtbruggen en medische evacuaties uitgevoerd. Manschappen op weg van en naar Afghanistan zijn er gelegerd. De bekendmaking van Kirgizië om de basis te sluiten komt op een moment dat de aanvoerroute van de buitenlandse troepen in Pakistan door herhaalde aanslagen zo onveilig is geworden dat er naar alternatieven moet worden uitgekeken. Dinsdag werd de route over de Pakistaanse Khyberpas geblokkeerd door een bomaanslag op een brug. Woensdag werden tien gestrande vrachtwagens door opstandelingen in brand gestoken.

De aap uit de mouw

President Medvedev verzekerde Washington dat Moskou streeft naar 'volledige' samenwerking. Maar intussen heeft Moskou met het nieuwe Veiligheidspact een grote stap gezet in de richting van wat vanuit Russische optiek inderdaad “ons antwoord aan de NAVO” kan worden genoemd. Moskou heeft een stap gezet om de Russische invloed in Centraal-Azië te vergroten, waar de Amerikanen al meenden de nodige invloed te hebben. Na het bekendmaken van de opzet van het Veiligheidspact en na de bekendmaking van het binnen 180 dagen sluiten van de basis Manas in Bisjkek komt er een onverwachte aap uit de mouw: op de Russische televisie maakt minister Lavrov van buitenlandse zaken op vrijdag 6 februari bekend dat Moskou vanuit Washington een verzoek heeft ontvangen, waarin de Amerikaanse regering om toestemming vraagt om de troepen in Afghanistan vanuit Rusland te bevoorraden. "We hebben een etmaal nagedacht en Moskou vindt het goed," merkte Lavrov droogjes op. Maar behalve Rusland boden ook vier andere voormalige Sovjetrepublieken aan om hulp te bieden aan Washington. President Medvedev maakte bekend dat de vijf landen, behalve Rusland ook de Centraalaziatische republieken, bereid zijn tot "optimale en ruime samenwerking met NAVO-strijdkrachten in de regio".
Het lijkt erop dat Medvedev probeert de betrekkingen met de VS onder Obama, na de kille relaties onder Bush, te verbeteren in de hoop dat er wordt afgezien van het ruimteschild in Oost-Europa (Tsjechische republiek en Polen) en dat de toetreding tot de NAVO van Oekraïne en Georgië minstens op de lange baan geschoven wordt. Bovendien heeft Rusland met het huidige aanbod meer controle op de Amerikaanse troepenbewegingen aan de zuidgrenzen van haar invloedssfeer.