Verkiezingen december 2011 en maart 2012

Poetin en Medvedev in nieuw Russisch theaterstuk

24 september kondigde de Russische president Dmitri Medvedev aan dat hij niet zou deelnemen aan de Russische presidentsverkiezingen van 2012, maar stelde voor dat premier Vladimir Poetin opnieuw voor het presidentschap zou gaan. De aankondiging van Medvedev en de daaropvolgende bevestiging van Poetin van zijn voornemen om zich voor het presidentschap volgend jaar beschikbaar te stellen maakt een einde aan jarenlange speculaties over welke figuur binnen de zogenaamde "heersende tandem" de belangrijkste kandidaat van Rusland zou worden.

door Bas van der Plas/INSUDOK

Het besluit, dat werd bekendgemaakt op een congres van de regerende machtspartij Verenigd Rusland, komt in een tijd van intensivering van de wereldwijde economische crisis. Volgens sommige analisten was de stap van Poetin een reactie van het Kremlin op de groeiende bedreigingen voor de economie van Rusland, de toenemende sociale spanningen in het land en de voortdurende internationale spanningen. De heersende elite in Rusland heeft blijkbaar besloten dat men het beste met Poetin in zee kan gaan – die heeft al een centrale rol gespeeld bij de oplossing van geschillen tussen de verschillende fracties van de oligarchie van het land, gekoppeld aan het onderdrukken van de oppositie.
De presidentsverkiezingen in de Russische Federatie zullen worden gehouden op 4 maart 2012. Zij volgen op de parlementsverkiezingen van december van dit jaar. Algemeen wordt verwacht dat Poetin de 'race' zal winnen, of eigenlijk al gewonnen heeft en dat Medvedev premier zal worden. Voor beiden een nieuwe, c.q. wisseling van rol in het Russisch machtstheater.

economische vooruitzichten

Het komende presidentschap van Poetin zal in een periode van diepe recessie zijn. De schuldencrisis in de eurozone en de problemen van de Amerikaanse economie zijn vonken van onrust op de wereldmarkt. Dalende energieprijzen ondermijnen de Russische staatsfinanciën, die sterk afhankelijk zijn van de inkomsten uit olie- en gasverkopen. Geruchten over een faillissement van de Griekse staat en de voortgaande Europese economische crisis zal ook Rusland confronteren met het risico van verdere verliezen omdat de handel met Europa een belangrijk deel van zijn energieverkopen uitmaakt.
De economische vooruitzichten van Rusland zijn somber. In de komende tien jaar zal de olieproductie in Rusland naar verwachting ongeveer 10 miljoen vaten per dag zijn. Maar door de stijgende vraag naar consumptiegoederen zal Rusland in 2014 in een negatief handelsoverschot belanden. Dan zal Rusland afhankelijk worden van buitenlandse kredietverlening om het tekort op de handelsbalans te financieren. Door stijgende voedsel- en energieprijzen verarmt een nog groter deel van de bevolking dan nu al het geval is. Volgens de officiële statistieken van de regering, vrijgegeven aan het einde van september 2011, leven er nu twee miljoen meer mensen onder de armoedegrens dan in de eerste helft van 2011. Momenteel is 14,9 procent van de bevolking van de Russische Federatie 'officieel' arm, een stijging van 12,8 procent ten opzichte van 2010. Ondertussen is volgens het recente overzicht van het blad Forbes het aantal miljardairs in Rusland verhoogd van 62 en 101. De groeiende sociale ongelijkheid zal tot grote protesten kunnen leiden in Rusland, zoals in dit jaar het hele Midden-Oosten en Noord-Afrika te zien gaven. De Russische heersende elite is uiterst bezorgd over wat de val van Moebarak, Khadaffi en Ben Ali voorspellen voor Rusland.

protesten

In juni 2011 gaf 42 procent van de bevolking uitdrukking aan hun bereidheid om deel te nemen aan protestacties in een onderzoek dat werd uitgevoerd door een publieke opiniebureau, samen met de Duitse Friedrich Ebert Stiftung. De vooruitzichten voor de verkiezingsuitslagen van de regerende partij, Verenigd Rusland, zijn laag: in begin oktober 2011, heeft maar 45 procent van de respondenten aangegeven dat ze op Verenigd Rusland zou stemmen in de parlementsverkiezingen, in een onderzoek van het Russische publieke opinie Research Center.
De eerste tekenen van sociale protesten waren al in 2009 te zien in de Russische stad Pikalevo, ruim 200 kilometer ten oosten van Sint Petersburg, toen massademonstraties ontstonden over banenverlies, achterstallige lonen en ellendig levensomstandigheden. In die tijd werd de hulp van Poetin ingeroepen om de situatie onder controle te krijgen, wat hem lukte met een mengsel van populistische demagogie, repressie en de uitvoering van de minimale maatregelen om de demonstranten tot rust te krijgen. Vooral in de aanloop naar de verkiezingen van 2012 heeft de Russische heersende elite bepaald dat het noodzakelijk is om een presidentskandidaat met populistische geloofsbrieven te hebben, iets dat Medvedev mist in vergelijking met Poetin.

ontmanteling sociale rechten

Terwijl Poetin's bewind als president (2000-2008) en premier (2008-heden) zich kenmerkte door een verdere ontmanteling van de sociale rechten in Rusland, is dat toch gebeurd in een zorgvuldig opgebouwde en geregisseerde manier. Dit jaar zorgde Poetin voor een minimale verhoging van de pensioenen en keerde zich tegen oproepen van de Kremlin "liberalen" om de pensioenleeftijd te verhogen. Terwijl de overgrote meerderheid van de Russische gepensioneerden in armoede blijft gedompeld, heeft Poetin zichzelf geprofileerd als degene die de zorgen van de gewone mensen kan oplossen, en keert zich dan ook voor de vorm tegen politici die roepen om de uitvoering van bezuinigingsmaatregelen.
Kort nadat werd aangekondigd dat Poetin kandidaat zou zijn voor de presidentsverkiezingen in 2012, verklaarde minister van Financiën Alexej Koedrin dat hij niet in de volgende regering zou dienen vanwege zijn oppositie tegen haar beleid op militaire en sociale uitgaven. Binnen enkele dagen werd Koedrin, een uitgesproken voorstander van soberheid met staatsuitgaven, gedwongen zijn ambt te verlaten.

internationale situatie

De beslissing van Poetin om terug te keren naar het presidentschap in 2012 wijst ook op groeiende nervositeit in Rusland over de internationale situatie, met name de Russische relaties met de VS.
De afgelopen jaren hebben een toenadering tussen Moskou en Washington te zien gegeven, met Medvedev in een leidende rol. In het bijzonder hebben de twee landen samengewerkt in de kwestie Afghanistan, waarbij Rusland aan de NAVO-troepen toegang tot de belangrijkste aanvoerroutes over Russisch grondgebied verleende. Rusland haalde ook de betrekkingen met toonaangevende Amerikaanse oliemaatschappijen aan als onderdeel van haar plan om de olie- en gaswinning in het Noordpoolgebied in exploitatie te nemen.
Toch blijven de beide landen het oneens over een aantal kritische vraagstukken. De oorlog in Libië gaf openlijke meningsverschillen tussen Moskou en Washington te zien over de verwijdering van Kadhafi. De Russische bezwaren tegen de aanpak in het Noord-Afrikaanse land waren vooral geworteld in bezorgdheid over het lot van de uitgebreide Russische energiebelangen in Libië, maar ook was er Russische bezorgdheid over de snelheid waarmee Kadhafi bondgenoot-af was voor de westerse landen, hoewel nog onlangs positieve relaties hersteld waren met de VS en andere Westerse machten.
Poetin en Medvedev toonden zich openlijk verdeeld over de kwestie. In maart ontstonden er verschillen tussen beiden over de vraag of een veto moest worden uitgesproken over VN-resolutie 1973 die de weg effende voor de NAVO-interventie. Poetin pleitte voor een veto, terwijl Medvedev, in een poging Washington niet te veel voor het hoofd te stoten, zich op het standpunt stelde dat Rusland zich zou moeten onthouden van stemming in de Veiligheidsraad.
Maar er blijven de voortdurende verschillen tussen Rusland en de VS over Syrië, Palestina en tal van andere zaken. En het gevecht voor controle over de Noordpool, die Rusland beschouwt als een kerngebied van haar geopolitieke en economische belangen, is ook een dreigend breukpunt in de betrekkingen tussen Moskou en Washington. Verder zijn de door de VS gesteunde "revoluties" in Oekraïne en Georgië, die het vervangen van Moskou-vriendelijke regimes door aan de VS gelieerde regeringen tot doel hadden, niet verdwenen uit het geheugen van de Russische heersende elite.
Terwijl Medvedev betere verhoudingen nastreefde met Washington bleef Poetin kritische uitspraken over het beleid van de VS doen. De terugkeer van Poetin naar het presidentschap in 2012 betekent een herijking van de kant van het Kremlin van haar toenadering tot het Witte Huis en hernieuwde zorgen over tegenstrijdige belangen tussen de twee landen.

rol van Medvedev

De rol van Medvedev in het Russische machtstheater lijkt verder uitgespeeld, ook als toekomstig premier van Rusland. Tijdens zijn presidentschap heeft Medvedev een imago opgebouwd van liberaal hervormer. Door 'vrijwillig' een stap opzij te doen voor de ambities van Poetin is hij nu vleugellam geworden. In zijn nieuwe rol moet hij de leider worden van de machtspartij Verenigd Rusland. Dat levert een hele nieuwe politieke status op. Zijn nieuwe rol in de partij zal een populistische rol moeten zijn. Als president gaf hij vooral aandacht aan de middenklasse, de jeugd en de op technologie georiënteerde Russen. De ambtenaren en gepensioneerden werden door hem consequent genegeerd. Dat zijn de arme delen van de bevolking. Voor hen zouden het aankondigen van salaris- en pensioenverhogingen, staatscontrole op de prijzen voor eerste levensbehoeften en vooral toegankelijke, lees voor eenieder betaalbare, gezondheidszorg populaire maatregelen zijn. Verenigd Rusland zal daarom haar verkiezingscampagne concentreren op sociale vraagstukken, populistisch en niet van opportunisme ontbloot: als er verkiezingen naderen komen de beloften los, maar daarna...? Kan Medvedev, na zijn toch serieuze uitstraling als president, nu opeens populist worden? En hoe geloofwaardig is dat dan? Russen hebben weinig vertrouwen in de verkiezingen. In een enquête van het Levada-centrum, uitgevoerd in augustus 2011, antwoordde 46% van de respondenten dat de parlementsverkiezingen van december zullen worden gekenmerkt door manipulatie en fraude. En kiezers zullen alleen voor Verenigd Rusland stemmen als er daadwerkelijke beloften worden gedaan voor verbetering van de levensstandaard. Verarmde Russen zullen vaker op de Liberaal-Democratische Partij van Zhirinovsky of de Communistische Partij stemmen. Medvedev heeft nu de voor hem wereldvreemde rol en ondankbare taak om de slogan “Hulp voor de arme onderklasse” aan de kiezer te brengen... en of dat lukt?